Türkolog Ağamusa AHUNDOV Vefat Etti

Azərbaycan türkologiyasının
Məmmədağa Şirəliyevdən (1909-1991) sonrakı patriarxı Ağamusa Ağası oğlu Axundov dünyasını dəyişdi

(1932-2015)

Azərbaycan türkologiyasının görkəmli nümayəndəsi  Ağamusa Ağası oğlu Axundov 2015-ci il sentyabrın 5-də dünyasını dəyişmişdir.

Filologiya elmləri doktoru, professor, akademik, Azərbaycan Dövlət Mükafatı Laureatı, Əməkdar elm xadimi, Ağamusa Axundov 1932-ci ildə fevralın 2-də Azərbaycan Respublikasının  Kürdəmir şəhərində anadan olmuşdur. 1940-cı ildə Kürdəmir şəhərində orta məktəbə getmiş, 1950-ci ildə orta məktəbi qızıl medalla başa vurmuşdur. Həmin il Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinin Azərbaycan dili və ədəbiyyat şöbəsinə daxil olmuş, 1955-ci ildə həmin fakültəni «Nizami» təqaüdü ilə bitirmiş və aspiranturaya daxil olmuşdur. 1958-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin aspiranturasını vaxtından qabaq bitirərək «Felin zaman kateqoriyası (Azərbaycan dili materialları əsasında)» mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmiş və ADU-nun ümumi dilçilik kafedrasına müəllim, daha sonra baş müəllim təyin olunmuşdur. 1959-cu ildə O, Universitetdə dosent vəzifəsiqdə işləyə-işləyə Azərbaycan Dövlət Dillər İnstitutunun İngilis dili şöbəsinə daxil olmuş və oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. 1964-cü ildə «Azərbaycan dilinin fonemlər sistemi (fizioloji, akustik, statistik, fonoloji tədqiqat təcrübəsi)» mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir.
1965-1966-cı illərdə Qahirənin Eyn-Şəms Universitetində ingilis dilində Azərbaycan dili və ədəbiyyatından dərs demişdir.
O,1967-ci ildə  professor elmi adını almışdır. Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinin dekanı (1967-1974) seçilmişdir.

1968-1974-cü illərdə BDU-nun filologiya elmləri üzrə Müdafiə Şurasının sədri təyin edilmişdir.
1973-cü ildə 5-6-cı siniflər üçün «Azərbaycan dili» dərsliyinə görə ona Azərbaycan SSR Maarif Nazirliyinin mükafatı verilmişdir.

1986-cı il professor Ağamusa Axundovun həyatında əlamətdar olmuşdur. Həmin il «Azərbaycan dilinin fonetikası» monoqrafiyasına görə Azərbaycan Dövlət Mükafatı almışdır.

1990-cı ildə Ağamusa Axundov Azərbaycan EA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun direktoru seçilmişdir. Elə həmin il respublikada elmin inkişafında və yüksək ixtisaslı kadrlar hazırlanmasında xidmətlərinə görə Əməkdar Elm Xadimi fəxri adına layiq görülmüşdür.

Ağamusa Axudov 1990-cı ildən 2011-ci ilə kimi Azərbaycan EA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunda direktor, 2001-ci ildən 2011-ci ilə kimi AMEA-nın Humanitar və İctimai Elmlər Bölməsinin akademik-katibi vəzifəsində işləmişdir. O, Beynəlxalq «Türkologiya» elmi jurnalının və «Azərbaycan MEA-nın Xəbərləri (Humanitar və İctimai elmlər seriyası)» jurnalının baş redaktoru, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Ağsaqqallar Şurasının, Azərbaycan Milli Məclisinin Toponimiya Komissiyasının üzvüdür. 1991-ci ildə Dilçilik üzrə Respublika Əlaqələndirmə Şurasına sədr təyin olunmuşdur.
Ağamusa Axundov dil nəzəriyyəsi sahəsində respublikamızda aparıcı mütəxəssisdir.

Uzun müddət Bakı Dövlət Universitetinin Ümumi dilçilik kafedrasına rəhbərlik etmişdir. Alimin o sahədə elmi-pedaqoji fəaliyyətinin nəticəsi kimi 1979-cu ildə «Ümumi dilçilik (dilçiliyin tarixi, nəzəriyyəsi və metodları)» kitabı çapdan çıxmışdır. 1994-cü ildə həmin kitab «Təhsil» Cəmiyyətinin mükafatına layiq görülmüşdür.

Ağamusa Axundov dilçiliyin bütün sahələrinə aid sanballı elmi əsərlərin, araşdırmaların müəllifi kimi tanınır. Xüsusilə, nəzəri dilçilik, fonetika, qrammatika, etimologiya, dil tarixi və dialektologiya, üslubiyyat və nitq mədəniyyəti sahəsində Ağamusa Axundovun xidmətləri böyükdür. Belə ki, linqvistik nəzəriyyələrinin qısa tarixi, dünya dilçiliyinin əsas problemləri, dilin fəlsəfi və ictimai məsələləri, dilin daxili sistemi və quruluşu, dilçilik metodları onun yaradıcılığında dəqiqləşdirilir. Bununla yanaşı, fonologiya, onun predmet və vəzifələri, fonem, fonemin tədqiqi tarixi, qrammatika, qrammatik kateqoriyaların mahiyyəti, morfologiya və onun əsas vahidi, söz yaradıcılığı, leksikologiya, linqvistik tipologiya məsələləri ilə bağlı bir-birindən maraqlı axtarışlar aparan A.Axundov qrammatik quruluşuna görə dillərin müxtəlif tiplərini kontrastiv, müqayisəli və konseptual istiqamətdə araşdırmış nəzəri ümumiləşdirmələrlə bu problemlərə aydınlıq gətirmişdir. Xüsusən, riyazi dilçilik terminləri ilə bağlı olan təhlil üsulları, Amerika deskriptiv dilçilik məktəblərində geniş yayılmış distributiv təhlilinin mahiyyəti açıqlanmış və bu anlayış əslində Azərbaycan dilçiliyinə onun tərəfindən gətirilmişdir. Alim «Dil və üslub məsələləri «Felin zamanları», «Dilçiliyə giriş», «Ümumi dilçilik», «Riyazi dilçilik», «Azərbaycan dilinin fonetikası», «Dil və ədəbiyyat» 2 cilddə, «Şeir sənəti və dil», «Dilin estetikası» monoqrafiyaların və 500-ə qədər elmi məqalənin müəllifidir.

2004-cü ildə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 5 avqust 2004-cü il tarixli qərarı ilə təsdiqlənmiş «Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti» çapdan çıxmışdır. Lüğətə əvvəlki nəşrdə olmayan 18 minə yaxın söz daxil edilmişdir. Həmin sanballı lüğətin redaktoru və ön sözün müəllifi Ağamusa Axundovdur. 2004-cü ildə çapa təqdim olunmuş dördcildlik «Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti» də onun redaktorluğu ilə hazırlanmışdır.

2005-ci ildə Ağamusa Axundovun tərtib etdiyi bircildlik «Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti» çapdan çıxmışdır. İzahı verilən baş sözlərin sayına görə ən zəngin olan bu lüğət geniş oxucu kütləsinin stolüstü kitabına çevrilmişdir.
Ağamusa Axundov Türkiyədə, İranda, Misirdə, Çexoslovakiyada, Qazaxıstanda, Qırğızıstanda, Özbəkistanda, Rusiyanın bir çox şəhərlərində, Belorusiyada, Türkmənistanda, Gürcüstanda, Yuqosloviyada, Amerika Birləşmiş Ştatlarınında, Yaponiyada və s. ölkələrdə elmi səfərdə olmuş, maraqlı məruzələrlə çıxış etmişdir.

Ağamusa Axundov Azərbaycan dilçiliyi sahəsində böyük xidmətlərinə, elmi-təşkilati və elmi-pedaqoji fəaliyyətinə görə dəfələrlə mükafatlandırılmış, orden və medallarla, fəxri fərmanlarla təltif olunmuşdur. 1970-ci ildə «Əmək rəşadətinə görə» medalı, 2000-ci ildə isə «Şöhrət ordeni» ilə təltif edilmişdir. 1968-ci ildə Xarici ölkələrlə Sovet Döstluq və Mədəni Əlaqələr İttifaqının, 1969-cu ildə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin fəxri fərmanları ilə təltif olunmuşdur. Xalq şairi Məmməd Araza həsr olunmuş məqaləsinə görə «Məmməd Araz» ədəbi müsabiqəsinin laureatı olmuşdur.

Ağamusa Axundov geniş və zəngin yaradıcılıq yolu keçmiş, neçə nəslin böyük dilçilər nəslini yetirşdirmiş və tərbiyə etmiş, xalqın dərin rəğbətini qazanmışdır.

1993-2014-cü illərdə “Türkologiya” jurnalının baş redaktoru olmuşdur.
Ağamusa Axundov  son vaxtarda AMEA Rəyasət heyətinin müşaviri kimi elmi fəaliyyət göstərirdi.

Ağamusa Axundovun parlaq xatirəsi heç vaxt yadımızdan çıxmayacaqdır. O,bizim ən sevimli müəllimlərimizdən biri ,işıqlı fikir aydını idi.

Allah rəhmət eləsiin!

Nazim Nəsrəddinov,
Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi,türkoloq.

Bakı,  07.09.2015

Azarbeycan Milli Matbuatı’nın 140’ncı Yılı

Azərbaycan Milli Mətbuatın 140 illiyi

Azərbaycanın  türkdilli ilk mətbuat nümunələri
 

22 iyul 1875-ci ildə (hicri qəməri tarixi ilə 1292-ci il rəcəbülmürəccəb ayının  8-də) Bakıda  Badkubə Gimnaziyasının  Moskva Universitetini bitirmiş müəllimi Həsən Məlikzadə Zərdabinin rəhbərliyi ilə  Azərbaycan dilində “Əkinçi “adlı  iki həftəlik  qəzet (ayda 2 nömrəsi çıxaq şərtilə) nəşrə edilir.
Azərbaycan milli mətbuatının tarixi məhz bu vaxtdan başlayır.

“Əkinçi” qəzeti
nazim ekinci 57 nömrəsi hazırlansa da,onlardan yalnız 56-sı oxucularına çatıb. 57-ci nömrənin çapını elə cap   prosesində müəyyən şərtlərlə
dayandırıblar. Azərbaycan dilini yaxşı bilən sası dinli mürəttib nömrədə dövlət siyasətinə zidd materialın getdiyini xəbər verdiyi üçün məsələni araşdırmağa başlayıblar.Həsən Məlikov Zərdabi (o,özünə “bəy” demirdi. Şamaxı məktəbində oxuyanda da, Bakı Gimnaziyasında və sonralar Bakı Real Məktəbində işləyəndə də sənədlərdə Həsən Məlikov kimi tanınırdı.”Əkinçi”də özünü Həsən Məlikzadə kimi tanıdırdı).
Sovet dönəmində Mətbuat Günü  mayın 5-də keşirilirdi.Bu gün 1912-ci ildə  “Pravda” qəzetinin ilk nömrəsinin çıxdığı gün idi. Pravda -həqiqət deməkdir. Doğrudur rus “Pravda”sından əvvəl Azərbaycanın özünün “Həqiqət”i var idi.  Üzeyir Hacıbəyovun  1909-cu il dekabrın 25-də Bakıda nəşrinə başladığı qəzetin də adı “Həqiqət” idi. 4 səhifəlik bu qəzetin ilk 6 nömrəsini Ü.Hacıbəyov, 1910-cu ildə çıxan 150 nömrəsini isə Ə.Kamal redaktə etmişdir.
Sən demə,bayram etmək üçün bizə “HƏQİQƏT”  yox, ” PRAVDA ” lazım imiş.
Nə isə…
Həsən Məlikov adi müüəllimlərdən deyildi.O, elə bir məktəbdə işləyirdi ki,şəriət müəllimindən başqa , bütün müəllimlər Avropanın nüfuzlu ali təhsil ocaqlarını bitirmişdilər. Bu məktəbin müəllimləri haqqında Həsən  Məlikovun lənkəranlı rus şagirdlərindən biri,sonralar metallurgiya üzrə akademik olan Sosialist Əməyi Qəhrəmanı M.A.Pavlovun “Воспоминания металлурга”   (Metallurqun xatirələri) kitabında( Moskva,1946) maraqlı qeydləri var. Ən maraqlısı budur ki, burada Həsən Məlikov hamıdan yaxşı müəllim kimi hörmətlə anılıb.
Həsən Məlikov  qəzetçilik  fəaliyyətinə  başlayanda maddi bazası yox idi.Amma Bakı qubernatoru  D.S.Staroselski ona kömək etdi.Quberniya mətbəəsində “Əkinçi”yə yer ayırdılar,bir neçə dəfə qəzetə pul yardımı verildi.Bu qayğı hər şeydən əvvəl H.Məlikovun cəmiyyətdə tutduğu mövqe ilə ilgili idi.Həsən Məlikov seçilirdi,sayılırdı,ona inanırdılar.1877-ci il oktyabrın 7-də-bizə məlum olan sonuncu nömrəsinin çapından 7 gün sonra   “Əkinçi”nin fəaliyyəti dayandırılanda D.S.Staroselski  artıq Bakıda deyildı;onun vəzifəsi böyüdülmüş,onu  Tiflisdə daha məsul vəzifəyə təyin etmişdilər.
Maraqlı bir faktı da  qeyd edək ki,1877-ci ildə nəşri dayandırılan “Əkinçi” 2 il dövlət sənədlərində fəaliyyətdə olan qəzet kimi tanıdılırdı.Deyilən şərtlərlə razılaşacağı təqdirdə, “Əkinçi” öz nəşrini davam etdirə bilərdi.

“Əkinçi” nədən yazırdı və necə yazırdı? Qəzetin 1875-ci ildə çıxan ilk mömrəsi bütövlükdə  Həsən Məlikovun öz əsəri idi. Döğrudur, o,qəzetin çapından xeyli əvvəl tanıdığı və qələminə,dərrakəsinə inandığı dost-tanışlarına elannamıələr göndərmiş, onları əməkdaşlığa dəvət etmişdi.Lakin birinci nömrədə heç bir müxbir yazısı yox idi .”Əkinçi”nin ilk nömrəsi bir  rusdilli jurnalistin ana dilində yüksək səviyyəli çıxışı idi.Bu, ana dilimizin yazılı təntənəsi idi. Yazı dili barədə müəllimi M.F.Axundovun tənqidi qeydlərindən nəticə çıxaran H.Məlikov çevik sintaksisi, üslubi gözəlliyi olan dil ilə mətbuat səhnəsinə atılmışdı.H.Məlikov Zərdabi alınma sözləri məharətlə oxuculara başa salırdı.

O,hamı tərəfindən fərqinə varmadan işlədilən sözləri mənalandıra bilirdi.
Çox təəssüf ki,H.Zərdabinin publisistik dili  haqqında   hörmətli müəllimimiz Ə.Orucovun 1947-ci ildəki tədqiqatından sonra  hələ də  lazımınca incələnməyib,tədqiq edilməyib.”Əkinçi”nin leksikası,tezlik lüğəti hazırlanıb,xalqın istifadəsinə verilməlidir.  “Əkinçi”nin morfologiya və sintaksisində öyrəniləsi nəsnələtr çoxdur.
Biz bu gün SOS siqnalını bərkdən və ucadan səsləndirməliyik.İndiki  şagird və müəllimlərimizin çoxu Azərbaycan dilində pis danışır.Adi məişət sözləri unudulub,frazeoloji birləşmələri loru söz hesab edənlərin sayı çıxalıb, şagirdlər ələklə xəlbiri  fərqləndirə bilmirlər,alçaya gavalı,gavalıya alça deyirlər.Bunları  və  bu kimi materialları bilən,oyrədən və öyrətməyə  qadir olan müəllimləri isə  FƏXRİ TƏQAÜDƏ göndərirlər.

İndi bizim qəzetlərdə “Əkinçi” qəzetinə    Nəcəf bəy Vəzirovun Moskvadan  göndərdiyi  (“Əkinçi”,N 21; 06.11.1876-cı il ) məktublar kimi məktub yoxdur.(Mən bu məktub haqqında ayrıca bir yazı çap etdirmişəm-N.N.). N.Vəzirov Moskvadan Bakıya göndərdiyi məktubunda haray çəkirdi,qışqırırdı,kar qulaqları açmaq istəyirdi:” …kitab və müəllimlərdən bir neçə kəlmə danışaq.Biz(im) məktəbxanada oxunan Leyli-Məcnun, Hafiz və qeyrə uşaq kitabı deyil.Onları ki böyük oxuyanda cuşa gəlir,uşaq başına nə kül töksün onları oxuyub eşqbaz,cürəkeş və bir də  bizi oxudanda məhz oxuyub yazmağı öyrədirlər və dəxi səy edən yoxdur ki, bir xeyri olan şey də öyrətsin.Məsələn , Məcnun elədiyi qələti oxudunca elmi-coğrafiya kitabı oxusaq, həm yazıb oxumağı öyrənnik,həm dünya üzündə olan  vilayətlərdən xəbərdar olarıq”.
Əkinçidə rus və Avropa qəzet və jurnallarından elə materiallar seçilib,tərcümə olunurdu ki, bunların dil öyrənməkdə çox böyük əhəmiyyəti diqqəti cəlb edirdi.
“Əkinçi” dilimizin ensiklopediyasıdır. “Əkinçi” hər ailənıin stolüstü kitabı olmalıdır. Məndə “Əkinçi”nin nömrələr toplusundan ikisi var.Təəssüflənirəm ki,onlardan birini şagirdlərimdən biri özü oxumauıb, mənə bağışlayıb. Gəlin uşaqlarımızı elə tərbiyə edək ki,onlar “Əkinçi”ni ana dili kitabı kimi dəyərləndirsinlər.

***

Əqidə və məslək dostlarının  üçü haqqında  düşüncələr…

nazim akide ve meslekAzərbaycan mətbuatı tarixində  adları yadda qalan ziyalılarından bir qrupu-türkdilli publisistik yaradıcılığını 1879–cu ilin yanvarında Tiflisdə nəşrə başlayan “Ziya” qəzetindəki bir məqalə ilə türkdilli oxuculara ünvanlayan Krım tatarı İsmayıl bəy Qaspıralı,  türk jurnalistlərinin  ağır təbiətli,təmkinli,qayğıkeş və istiqanlı  müəllimi Həsən bəy Zərdabi və onun kürəkəni,  göyü,damadı Əlimərdan bəy Topçubaşov.

Çox təəssüf ki,  hələ də “Əkinçi”dən sonra fəaliyyətə başlayan “Ziya” (“Ziyayi-Qafqasiyyə”) (1879-1884),
“Kəşkül “(1883-1891) kimi mətbuat orqanlarının yaradıcıları Ünsizadə qardaşlarının-Səid Əfəndi Ünsizadənin (1825-1905) və onun kiçik qardaşı Cəlaləddin Əfəndi Ünsizadənin foto şəkillərini hələ də tapılıb üzə çıxarılmayıb.Onların Tiflisdən İstanbula köçdükləri, burada Şirvanlılar məhəlləsində yaşadıqları güman edilsə də, bu istiqamətdə iş aparmaq lazımlı görünür.  Ünsizadələr  nəslinin  İstanbuldakı qohum-əqrəbaları ilə əlaqə saxlamaq ictimai – fikir tariximizin öyrənilməsində bir çox nəsnələri meydana çıxara bilər.
Azərbaycanda da Ünsizadələrin bəzi qohum-əqrəbaları var.Yenə də, çox təəssüf ki,onlarda hələ də sovet qorxusu olduğundan elm üçün, mətbuat tariximiz üçün gərəkli  çağırışlara cavab vermirlər.Güman edirlər ki, birdən bu axtarışların düşər-düşməzi olar.
Ünsizadələr nəslindən Rəşid müəllim ( bəlkə də onun oğlu-N.N.) 1970-ci illərdə Göyçayda icra hakimiyyətində işləyib.Ünsizadələrdən biri -Cingiz hərbi həkim idi. Biri Kasparda təchizat şöbəsində işləyirdi.Ünsizadələrin bir qohumu-Elmira xanım Mustafayeva(Ağsunun Növcü kəndində doğulmuşdur) Respublika Mərkəzi Xəstəxanasının  köhnə univermağın yanındakı  poliklinikasında  müalicə həkimi işləyirdi.Ünsizadələrdən biri Bakının abtomobil təsərrüfatlarının birində dəmirçi işləyirdi.Mən onun adını ƏMƏK BETERANI döş nişanı alanların siyahısında görmüşdüm. Təəssüf ki,əlaqə saxlaya bilmədim.
Əvvəllər Rabitə Nazirliyi,səhv etmirəmsə, hər il Bakı şəhərində yaşayan telefon abonentçilərinin soraq kitabçalarını çqp edirdi.Sonralar bu nəşr,  deyəsən, kiməsə  sərf eləmədi, nəşrin çapı dayandırıldı. Amma,təbii ki,Rabitə və İnformasiya Nazirliyində telefon abonentçilərinin siyahısı var. Həmin siyahıdan Ünsizadələrin  izinə düşmək olar.Mən onlardan birini tapmışdım.

Amma telefona həmişə yaşlı bir qadın cavab verirdi,o da mənim tədqiqatçılıq  məramımı başa düşmürdü.
Ünsizadələri tapıb,onların ailə arxivlərində mətbuat tariximizə aid  materialları  öyrənmək lazımdır.Bu il Səid Ünsizadənin (1825-1905)yubiley ilidir.Onun 190 yaşı tamam olur.Bu tarix dövlət səviyyəsində qeyd edilməlidir.

nazim ziya2Səid Ünsizadə ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin çox yüksək qiymətləndirdiyi   maarifçi ziyalılardan biridir. “Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin18 iyun 2001-ci il tarixli 506 nömrəli Fərmanı”nda  Səid Ünsizadənin adı Mirzə Kazım bəy, M.Ş.Vazeh, Seyid Əzim Şirvani, Aleksey Çernyayevski, Mirzə Əbülhəsən bəy Vəzirov,Rəşid bəy Əfəndiyev, Sultan Məcid Qənizadə, Nəriman Nərimanov, Üzeyir bəy Hacıbəyov, Abdulla Şaiq kimi ziyalıların cərgəsində çəkilmişdir.
Burada bir balaca haşiyəyə çıxmaq istəyirəm. İnsanlara vaxtında qiymət vermək,onlarla maraqlanmaq lazımdır.
…Bakı Dəmir Yolu Texnikumunda çox ziyalı görkəmi olan  rusdilli  bir müəllim işləyirdi.Təbriz küçəsində – texnikumun yanında ikimərtəbəli binalardan  birinin birinci mərtəbəsində tək-tənha yaşayırdı. Ünsiyyətdən qaçmağa çalışırdı. Bu, Bakı və Şamaxı ədəbi mühitinin dərin bilicilərindən, XX əsr mətbuat tariximizin yaradıcılarından biri olan, bir çox dərsliklərin tərtibçisi  Qafur Rəşad Mirzəzadənin oğlu Şərif kişi  idi. Mən onu bibim oğlunun qonşusu kimi tanıyırdım.  Məhəllə uşaqlarının Şərif baba kimi tanıdıqları və sevdikləri Şərif kişi öləndə  onun illərlə qoruyub saxladığı ərəb əlifbalı dərslik və jurnallarını,eləcə də bədii kitablarını  zibilliyə atmışdılar.Təkcə  onun rus  və alman dilində olan kitabları kiminsə xoşuna gəlmişdi.
***

Bu da bir qab-hind qozunun qabı- ” KƏŞKÜL ”

nazim keşgül“Kəşkül” klassik  və dünya ədəbiyyatındakı  divan,cüng,almanax, təzkirə kimi lirik şeirlər toplusudur. Ünsizadə qardaşlarının birgə layihəsi olan “Kəşkül” də topludur,dərgidir, jurnaldır, bir növ Şərq ensшklopediyasıdır. Mənası hind qozu qabığından hazırlanmış torba,qab anlamındadır.Şərq səyyahlarının,dərvişlərinin torbasında-kəşkülündə hər nəsnə olurdu.Ünsizadə qardaşları da öz kəşküllərinə  bədii və ictimai mənalı sözün hər birinə aid materiallarlı yığmağa hazır idilər.Təki yaxşı söz deyən olsun.

“Kəşkül” jurnalının ilk nömrəsinin  ( Senzura idarəsinin jurnalın çap edilməsinə verilən  icazə tarixi – 31 yanvar 1883-cü il ) sonuncu səhifəsi

Qeyd.

Həmişə haray çəkirdilər ki,bəs “Kəşkül”ün ilk nömrəsi hələ tapılmayıb.
İlk nömrə haqqında  danışanda “Ziyayi-Qafqasiyyə “qəzetində verilən məlumatlara əsaslanırdılar. Sovetlər dağıldı, “Kəşkül” jurnalının ilk 3 nəmrəsi tapıldı. Bu cümlədən nə fikirləşirsinizsə, fikirləşin.Öz işinizdir.Amma,mənə elə gəlir ki,bu nömrələrin üzə çıxarılması kiməsə sərf etmirmiş. “Kəşkül”ün bu nömrələrinin foto surətlərini  tələm-tələsik M.F.Axundov adına Azərbaycan Mərkəzi Dövlət Kitabxanasına vermişdilər (indi nədənsə, bu kitabxananın oxucu biletlərinin üstündə M.F.Axundovun adı və soyadı yoxdur-N.N.).Fotolar  yaxşı çap olunmadığından, onlar  toto toplusuna tərsinə tikildiyindən  bu materialları oxumaq çətinlik törədirdi.Nömrərərin orijinalını onu kitabxanaya təhvil verəndən alıb,oxumaq istədim Neçə adamı minnətçi salsam da,… müəllimin mənzilinin təmiri qurtarmadı ki,qurtarmadı( əlbəttə ki, təmir olunan mənzilin vəziyyətini başa düşmək çətin deyil).

Yeri gəlmişkən bir məsələni yenə də yada salmaq istəyirəm.Orta məktəbin tarix kitabında (Azərbaycan taruxi,X sinif )   “Kəşkül”ün ilk nömrəsinin 1880-ci ildə  çap olunduğu  göstərilir.Yaxşı ki, ali məktəbə  tarix fənni üzrə qəbul imtahanları proqramında hələ ki  mətbuatla bağlı sual yoxdur.
“Kəşkül”ün 11 nömrəsi jurnal formasında  ayda bir dəfə çap olunub.  Jurnalın üz qabığında onun proqramı oxuculara bəyan edilir: “Ədəbiyyat və siyasiyyatdan bəhs edən TÜRKİ və FARSİ  və ƏRƏBİ  məqalatı  (mövzuları-N.N.  ) dərc edir”.
Jurnalın ilk nömrəsinin ( 31 yanvar 1883-cü il, N 1) sonuncu – 28-ci səhifəsində rusca verilmiş tanınma səhifəsində də bu fikir təsdiq olunur: ” КЕШКУЛЪ – ЕЖЕМЕСЯЧНЫЙ ЛИТЕРАТУРНЫЙ и ПОЛИТИЧЕСКИЙ ЖУРНАЛЪ НА ТАТАРСКОМЪ и ПЕРСИДСКОМЪ и АРАБСКОМ ЯЗЫКАХЪ”.
“Kəşkül”  sonralar -1884-cü ilin  martından  ayda iki dəfə -15 gündən bir qəzet kimi nəşr olunmuşdur. Onun sonuncu nömrəsi 1891-ci ilin oktyabrında çıxmışdır.

Mənfəətdən xali olmadığı üçün Kəşkülün birinci nömrəsində çap olunmuş yazıların adlarını sadalayırıq:

1.Mənzum dua
2.”Kəşkül”ün müqəddiməsi
3.Mətbu sözün mahiyyəti
4.A.Bakıxanovun  “Nəsihətlər”i
5.1877-ci ildə Dağıstanda baş vermiş iğtişaşlar
6.Ordan-burdan  (Cмесъ-qarışıq,hər nəsnədən bir az-N.N. )

 
7.Əlifba məsələsi (Ərəb əlifbası haqqında)

  1. Bir xan haqqında

9.S.Atamalıbəyovun hekayəsi (məktubu)
10.Rusiya və İngiltərə Orta Asiyada
11.Tehranın “İttila” (“Xəbər”-N.N.)qəzetəsi
12.Elanlar

***

Babamın kitabı – “MOLLA NƏSRƏDDİN”

Nazim nasrettinBabam Rəsul İsmayılovun (1877-1959) atası Nəsrəddin İsmayılovun (?  –  ? ) qəbri  qonşusu və yaxın dostu, “Molla Nəsrəddin”in attestatlı molla müxbirlərindən biri olan Mirzə Ələkbər Sabirin qəbrinin həndəvərindədir. Mən Molla Nəsrəddin və  “Molla Nəsrəddin” jurnalı  haqqında az yazmışam.Tezliklə vaxt tapıb,səhvlərimi düzəldəcəyəm.Təki sağlıq,salamatlıq olsun.

Hər nömrəsinin satış  qiyməti  qəpik-quruş –  cəmi 12 qəpik olan, amma dövrünün ən qiymətli nəşrlərindən biri kimi dəyərləndirilən “Molla Nəsrəddin” jurnalının  saylarından birinin üz qabığı.Karikaturanın müəllifi Oskar Şmerlinqdir.

“Molla Nəsrəddin”in  istənilən karikaturası jurnalın yaradıcı heyətinin məqsəd  və məramı haqqında zəngin məlumatlarla doludur.

Nazim Nəsrəddinov,

Azərvaycan Respublikasının əməkdar müəllimi,
Avropa Azərbaycan Məktəbinin  (EAS) Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi,
Təhsil Nazirliyinin Elmi-Metodiki Şurasının bölmə üzvü,
Respublika Prezidentinin Sərəıncamı ilə keçirilən ƏN YAXŞI MÜƏLLİM MÜSABİQƏSİNİN QALİBİ,
Respublika Prezidentinin aylıq təqaüdçüsü.

Bakı,22 iyul 2015-ci il.

Halil Fikret Kanat’ın 1926 Tarihli Eseri: Terbiye ve Tedris Tarihi

Halil Kanad TerbiyeXəlil Fikrət.”Tərbiyə və tədris tarixi”. Bakı,1926.
və ya
tərbiyədən başlanan tədrisin tarixi

Xəlil Fikrət dünyanın yaxşı tanıdığı,bilik və bacarığına güvəndiyi və fəxr etdiyi, Avropanın elm və mədəniyyət baxımından  ən sivil ölkələrindən birində-Almaniyanın Leipziq universitetində dünya şöhrətli,poliqlot alimlərindən ali təhsil almış ilk türkiyəli ziyalısıdır. 82 il ömür sürmüşdür:1892-ci il yanvarın 5-də Yunanıstanın Serficə qəsəbəsində anadan olmuş, 1974-cü ildə    Ankarada dünyasını dəyişmişdir.
Mən bu adı ilk dəfə Əsəd Yaqubinin məqalələrinin birində oxumuşam.  Müəllifin qədim türk abidələrinə,məktəb tarixinə aid fikirləri mənə çox maraqlı göründü.Araşdırmalar apardım,türkiyəli alim dostlarımla fikir mübadiləsi apardım.Ankaralı dostum Haldun Cezayiroğlunun araşdırmaları mənə yol göstərdi,bələdçilik etdi.
Xəlil Firəti Türkiyədə Halil Fikret Kanad adı ilə yaxşı tanıyırlar.Onun  əsərləri 1927-ci ildən  Türkiyədə çap olunmağa başlanmışdır. Onun həm pedaqoji, həm də kooperativçilik fəaliyyəti haqqında türk ictimaiyyətinin  bilgiləri çoxdur. Almaniyada ali təhsilini bitirəndən sonra Halil Fikrət  Türkiyənin müxtəlif təhsil ocaqlarında işləmişdir. O, 1923-cü ildə Azərbaycan Xalq Maarif Komissarlığının xətti ilə   bir neçə türk alimi ilə birlikdə  Azərbaycanın ovaxtkı  yeganə ali təhsil müəssisəsi olan  Bakı Dövlət Universitetində işləməyə dəvət olunmuşdur. Xəlil Fikrət və onun pedaqoq  həmkarları Bakıda işlədikləri 3 il ərzində elmi,elmi-pedaqoji və hətta Azərbaycan dilində bədii yaradıcılıqla məşgul olmuş,dərslik və monoqrafiyalar çap etdirmişlər. Bu faktlar barədə Türkiyə alimlərinin elmi yaradıcılıqlarında  demək olar ki,  heç nə yoxdur. Halbuki o vaxtlar Bakıda işləyən türk alimlərinin burada nəşr etdirdikləri əsərlər  bir  çox nəsnələrdən xəbər verə bilər.
Bütün bunları nəzərə alaraq, Haldun Cezayirlioğlu ilə birlikdə Azərbaycanda  və Türkiyədə ya elmi-praktik konfrans və yaxud simpozium keçirmək fikrinə düşdük.Təşkilatçılıq çətin iş imiş,alınmadı. Gücümüz mətbuat səhifələrində faktlara,sənədlərə əsaslanan elmi məqalələr çap etdirməyə çatdı. Biz əqidə və məslək dostlarımızı Xəlil Fikrətin elmi,elmi-pedaqoji irsinin  yeni faktlar və sənədlər  əsasında araşdırılmasına dəvət etdik. Təəssüf ki,yuxulu pedaqoqlar yuxudan oyanmaq istəmirdilər.
Azərbaycan-Türkiyə pedaqoji əlaqələrinin tarixi XIX əsrin II yarısından başlanır. Bizə məlum olan sənədlərə və faktlara əsasən bu işin M.F.Axundzadə tərəfindən başandığını söyləmək olar. Onun 1863-cü  il may ayının 27-də başlanan, iki aydan artıq davam edən  İstanbul səfəri əslində pedaqoji məsələlərlə-ərəb əlifbasının islahı ilə  əlaqədar idi.M.F.Axundzadə burada Türkiyənin sədri-əzəmi Fuad Paşa ilə  iki dəfə ünsiyyətdə olmuşdur. Cəmiyyəti-Elmiyeye Osmaniyye Məclisində xarici işlər nazirliyinin baş mütərcimi  Münif Əfəndinin sədrliyi ilə keçən  məclisdə   yeni əlifba layihəsinin müzakirəsi M.F.Axundzadəyə türk pedaqoji irsinin bir çox məsələləri  ilə tanış olmağa imkan vermişdir.Münif Paşa  mütərcimlikdən sonra  üç dəfə Türkiyədə maarif naziri təyin olunmuşdur.O, bu dövrlərdə Azərbaycanın işılı fikir adamları ilə dostluq və işgüzarlıq əlaqələri yaratmış,  Tiflisdə  Səid Ünsizadənin rəhbərliyi ilə Azərbaycan dlində  nəşr olunan “Ziya”qəzetində  Ezop  maneralı, çox incə nüktəli  “Ey bülbül”  şeir müsabiqəsinin təşəbbüskarı kimi çıxış etmişdir. Münif Əfəndinin Səid Əfəndi Ünsizadə ilə dostluğu və bu dostluq çərçivəsində görülən böyük maarifçilik tədbirlərinin cidi araşdırılması hələ də öz inadkar və cəsarətli tədqiqatçısını gözləyir.
Həsən bəy Zərdabi, Cəlal Ünsizadə, Rəşid bəy Əfəndizadə,Ömər Faiq Nemanzadə, Hüseyn Cavid Rasizadə,Məhəmməd Hadi və daha bir neçə  Azərbaycan və türk ziyalısının  Türkiyə pedaqoji fikir adamları ilə iş və əqidə birliyi də ictimai fikir tariximizin tam və hərtərəfli öyrənilməmiş  məqamlarını ortaya çıxara bilər.
1919-cu ildə Azərbaycanın  ilk ali məktəbi yaradılanda kadr siyasəti məsələlərinin həlli yolunda bir sıra addımların atılması  gündəmə gəldi.Bu istiqamətdə görülən işlərdən biri Türkiyənin qabaqcıl alimlərinin Bakıya  işləməyə dəvət edilməsi oldu.Bu məsələ bir neçə il ləngisə də, nəhayət 1923-cü ildə İsmayıl Hikmət, Mehmet Fuad Köprülüzadə, Xəlil Fikrət, Mühittin Birgin kimi ziyalılar Bakıya gəldilər.Türkiyənin Azərbaycandakı səfiri  Memduh Şevket Esendal, Lenin və Stalinlə şəxsi tanışlığı
olan, bir müddət Türkiyədə kəşfiyyat xarakterli  vəzifədə çalışan  başqırd Şərif Manatov da  Azərbaycanı və Türkiyən pedaqoji  fikrinə rəvac verən   ziyalılar  idilər.
Bu sadalanan ziyalıların cərgəsində ən aparıcı qüvvə  o vaxtlar Xalq Maarif Komissarlığının tabeliyindəki nəşriyyata cavabdeh olan Mühitdin Birgin idi. 31 yaşlı Xəlil Fikrət  Bakıya gələndə  orijinal bir kitabın  həmmüəllifi  idi. Xəlil Fikrət  1916-cı ildə 24 yaşında,  müəllimi  Hans Stumme ilə şərikli 31 səhifəlik “Türkische lesostoffe…(türk antologiyası)” adlı  maraqlı bir kitab yazaraq, onu Almaniyanın Leypziq şəhərindəki   “Otto Harrassowitz”  nəşiyyatında çap etdirmişdi. (Təvazökarlıqdan uzaq olsa da , deməliyəm ki, bu kitabı dünya türkologiyasına mən tanıtmışam-N.N.).Türk dostum,dəyərli və təmənnasız insan  Haldun Cezayirlioğlu bu kitab haqqında  türk mətbuatında yazdığı məqalədə ( 06 aralık 2011-ci il )  mənim xidmətlərimi çox yüksək qiymətləndirmiş,  Azərbaycanın Təhsil Nazirinə təşəkkür məktubu  göndərmişdi.Bu təşəkkürnamə  nədənsə nazirə çatdırımadı.Halbuki burada  iki ölkənin pedaqoji əməkdaşlığına aid çoxlu maraqlı fikirlər vardı.Mən bütün bunları məktub müəllifinin mənə göndərdiyi surətə görə deyirəm).

 ” Türkische  lesostoffe …”türk dünyasının  latın qrafikalı ilk kitabıdır. Onu da yaddan çıxarmayın ki,  bu kitab oxuculara çatdırılanda Bakıda keçiriləcək  I  Türkoloji qurultaya  hələ  10 il qalırdı.
Bakıda Xəlil Fikrətə məsul vəzifələr tapşırılmışdı: o, Xalq Maarif Komissarlığında  ibtidai məktəblərinə nəzarət və rəhbərlik edir, ali məktəbdə pedaqogika və psixologiyadan dərs deyir, dövri mətbuatda  Azərbaycan dilində elmi,elmi-kütləvi ,
elmi-metodiki və bədii yazılarla çıxış edirdi.   1923-cü ildə nəşrə başlayan  “İnqilab və mədəniyyət” jurnalnda  Xəlil Fikrətin onlarla yazısı dərc olunmuşdur.  Xəlil Fikrət məqalələrinin sonunda  imzasının şəklini də verirdi ki, bu da   oxucuların diqqətini uzaqdan cəlb edirdi.
Bir faktı bu gün ucadan deyə bilərik ki, “İnqilab və mədəniyyət” jurnalı  Türkiyədən gələn müəllimlərin, ələlxüsus şair Nazim Hikmətin qohumu  Mühitdin Birginin diktəsi və hökmü ilə çıxırdı.Jurnala göndərilən heç bir yazı M.Birginin diqqətindən yayına bilməzdi.
Bakıda Xəlil Fikrətin  bir kitabı çap olunmuşdur.Bu da iki hissədən (cilddən yox-N.N.) ibarət  “Tərbiyə və tədris tarixi “dir. Kitabın üz qabığında onun dərslik olmasına aid heç bir qeyd və işarə olmasa da  fehristi-kitabdan (kiabın mündəricından -N.N.) onun   ali məktəb proqramı əsasında yazıldığı aydın hiss olunur. Ərəb əlfbalı yazıları oxumaqda çətinlik çəkənlərə kömək məqsədilə  I hissənin üz q abığında yazılanları  oxucuların diqqətinə  çatdırırıq :

Müəllifi doqtor (Tərbiyə doktoru nəzərdə tutulur-N.N.) Xəlil Fikrət

TƏRBİYƏ VƏ TƏDRİS TARİXİ

I – hissə
I –    5 min (Biz bunu kitabın tirajı,sayı kimi başa düşdük-N.N.)

Azərnəşr
Bakı-1926
___________________________________________________________________________________

“Tədris və tərbiyə  tarixi”  dərsliyinin II hissəsinin üz qabığı da birinci hissənin üz qabığında olduğu kimidir.YEGANƏ FƏRQ   burada  “I  hissə “əvəzinə, “II hissə”  yazılmasıdır.
Bəzi tədqiqatçılar  kitabın iki CİLDDƏN ibarət olduğnu yazır ,I cildin nəşrini həm 1924-cü il ,həm də 1926 -cı il kimi göstərirlər. Çox güman ki,tədqiqatçıları çaşdıran kitabları siyahıya alıb, kataloqa daxil edən  biblioqraflar olmuşlar.Belə ki, M.F.Axundov adına Respublika  Milli Kitabxanasında qeydə alınan,  üz qabığı və son səhifələri   qoparılmış     nüsxələrdən birinin –  II hissənin  556- səhifəsindəki 1924   rəqəmi  ərəb əlifbalı mətndə uzaqdan əsərin nəşr ili təsiri bağışlayır.   Biblioqraflar  səhifələrdəki materialları oxumadan  bu rəqəmi  əsərinnəşr olunduğu il kimi kataloqa qeyd etmişlər. Əslində bu, “Tərbiyə və tədris tarixi” nin  II hissəsindəki    “Montessori sistemi”  oçerkinin   ətək yazısına aiddir.Həmin yazını olduğu kimi diqqətinizə çatdırırıq:
———–

*}  “Montessori haqqında  əsas məaxəzim ( məxəzim, mənbələrim-N.N.)    Möhibbə Hikmət xanımın   “Maarif  Mədəniyyət “( “və”  bağlayıcısız yazılıb-N.N.)  məcmuəsindəki  yazılanlardır. Montessori sistemi   haqqında daha ətraflı  məlumat almaq istəyənlər  məcmuənin 1924-ci yılındakı   müxtəlif  nüsxələrinə  müraciət etməlidirlər”.

Müəlif bu qeydləri ədəbiyyat siyahısının yerinə -digər oçerklərdə verilən  kitabiyyat yerinə yerləşdirmişdir.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Maria Montessori (31.08.1870-06.05.1952) görkəmli italyan həkimi və pedaqoqudur. Bu gün də onun tərbiyə sistemindən  dünyanın br sıra özəl məktəblərində istifadə olunur.
Xəlil Fikrət Montessorinin  həyatının  və tərbiyə üsulunun işıqlandırılmasına öz dərsliyində  12 səhifə yer ayırmışdır.(səh.544-556).
Xəlil Fikrətin dərsliyinin I hissəsinin    əvvəlində Roma rəqəmi ilə işarələnmiş 13 səhifənin  7-si müqəddiməyə ayrılmış,sonrakı
2 səhifədə dərsliyin  fehristi (mündəricatı -N.N.)verilmişdir. Dərsliyin bu sıradakı ” Yanlış -doğru cədvəli”  də diqqəti cəlb edir.  (Təəssüf ki, müasir dərsliklərdə belə etiraf cədvəlləri yoxdur). Müəllif  bu cədvəldə  səhifəsini,sətrini göstərməklə 41 səhvinin düzəlişini verib. I hissə “Karl Marks” (1818-1888)  oçerki ilə qurtarır (səh.328-332).
I hissənin sonunda kitabın Xalq Maarif Komissarlığının mətbəəsində 5000 nüsxə tirajla çap olunduğu göstərilir.
Mənfəətdən xali olmadığı üçün  I hissənin materiallarını  ixtisarla tədqiqatçıların və maraqlanan oxucuların diqqətinə çatdırırıq.
Səh.   1-9.       Yunanıstan: Sparta tərbiyəsi-Afina tərbiyəsi-   Sokrat-Əflatun-Ərəstu.
10-14.     Roma tərbiyəsi
15-73.     İslam və türk tərbiyəsi-Azərbaycanda maarif və mə ktəblər
74-81.    Humanizm və reformasiyon  dövrlərində  təlim və tərbiyə
82-102.  Xəlq  və  qadın tərbiyəsi
103-104. XV əsrdə tərbiyə və tədris
105-109.Monten (Bəzi adların düzgün oxusunu bu sahənin mütəxəssisləri müəyyənləşdirə bilərlər.Yanlışlıq olacağı təqdirdə üzr istəyirəm-N.N.).
110-113. Dekart və Jan Sentler
114-117. Fenelon
117-119.Beyqen
120-126. Ratke
127-140. Qomanyus (Qamanski)-( Komenski-  kimi anlamalı-N.N.)
141-144.  Franqa və piyetizm
145-146.Realizm və nourealizm
147-155.Con Luq
156-180.Jan Jak Russo
181-198.Bazadov və filantroplar
199-203.Zaliçman
203-210.Filantrop cərəyanına  tənqidi baxış
211-215.Filantropların məktəblərə təsiri (18-ci əsr)
215-219.Nouhumanizm-Kesne-Ternesti-Hayne
220-239.Pestalici və Prusiyaya təsiri
239-242.Disterbeq
243-244.Kant
245-252.Fixte və Jan Pavel
253-265.Şlayer Maxor
267-288.Herbart və  Tajir
289-297.Frobel və çocuk bağçaları
298-308.Məktəb təşkilatı
309-327.Herbert Spenser
328-332.Karl  Marks

Xəlil Fikrətin dərsliyinin II hissəsi  ” XX əsrdə tərbiyə cərəyanları  və  yeni məktəb” adlı geniş və yönəldici müqəddimə ilə başlayır (səh.333-340). Sonrakı  materiallar 29 başlıq altında yerləşdirilmişdir. Buradakı bir sıra oçerklər- Lenin(Vladimir İliç Ulyanov,səh.529-544),Montessori (səh.344-557),kompleks sistemi( səh.575-586) bu gün də dünya pedaqoji irsini cidi və hərtərəfli ğyrənmək baxımından gərəkli görünür.
2016-cı ildə tərbiyə doktoru, babalarımızın müəllimi  türk Xəlil Fikrətin  alman Hans Stumme ilə şərikli yazdığı
“Türkis lesostoffe (Türk antologiyasının ) kitabının 100, Azərbaycan dilində yazdığı ikinci  kitabının-i ki hissəsi bir yerdə 600 səhifə həcmində olan “Tərbiyə və tədris  tarixi”  kitabının isə 90 yaşı tamam olur. Bu yubileylərə qədər hər iki kitabı nəfis şəkildə çap edib, oxuculara çatdırmaq dünya pedaqoji irsini maraqla öyrənənlərə qiymətli ərməğan ola bilər.

Nazim Nəsrəddinov,

Bakıdakı Avropa Azərbaycan Məktəbinin  Azərbaycan dili və ədəbiyyatı kafedrasının Azərbaycan dili müəllimi,
Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi,
Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin Elmi-Metodik Şurasının bölmə üzvü.

Bakı,
26.10.2014-cü il.

Ədəbiyyat siyahısı

1.Hans Stumme, Halil Fikret. “Türkische lesostoffe …”   Leipziq,1916.

2. Nazim Nasreddinov.”Mektep Mecmuası Dergisi”
Haldun  Cezayirlioğu Koleksiyonu.10 eylül 2011,Ankara.

3.Nazim  Nasreddinov. “Dr.Halil Fikretden. Okuma Parçaları”.
Hadun Cezayirlioğlu Koleksiyonu,04  aralık 2011.

4.Nazim Nasreddinov. “Halil Fikretin Bakı ve Şeki yazıları”.
Halduncezayirlioğlu Koleksiyonu, 04 aralıq 2011.

5.Nazim Nəsrəddinov. “Türk dünyasının ilk psixologiya doktoru Xəlil Fikrət  və yaxud babalarımızın müəllimi”.
Strategiya.az saytı,20.11.2011.

6.Nazim Nasreddinov.     “Doktor  ve Ovide Decrolu Baküde” .
Halduncezayirlioğlu Kolleksiyonu.08 temmuz 2013.

7.Haldun  Cezayirlioğlu.  “Türkçe,Latın harfleriyle  ilk kez 1916 yılındamı?”
Halduncezayirlioğlu Kolleksiyonu, 6 aralık 2011.

8.Fərrux Rüstəmov.Azərbaycan-Türkiyə elmi-pedaqoji əlaqələrinininkişaf tarixindən.
“Azərbaycan məktəbi” jurnalı,2013  6,səh.21-28.

9.  Fərux Rüstəmov.Azərbaycan-Türkiyə elmi-pedaqoji əlaqələrinin inkişafında professor Xəlil Fikretin rolu.
” Kaspi “qəzeti,23.10.2014,səh.14-15.

Türk Dünyasının En Popüler Gazetelerinden: Ziya-yi Kafkasiye

Ziya Gazetesi Türk dünyasının ən populyar qəzetlərindən birii-“Ziya”(“Ziyayi-Qafqasiyyə”) qəzeti -135

                                                                    

                                Türk ədəbi dilinin  terminlərlə zənginləşməsində Tiflisdə çap olunan 

                              “Ziya”( “Ziyayi-Qafqasiyyə”) qəzetinin (1879-1884)  rolu

 



   “Ziya”( “Ziyayi-Qafqasiyyə”) 1879-1884-cü illərdə Tiflisdə  Türki Azərbaycan dilində əslən şamaxılı olan  Səid Ünsizadə (1825-1905) tərəfndən həftədə bir dəfə nəşr olunan qəzetdir. Sonuncu nömrəsi 1884-cü il iyunun 11-də nəşr olunmuşdur.”Ziya”nın ilk iki nömrəsi hələ tapılmayıb.Xronoloji ardıcıllığına, hər nömrənin pəncşənbə günü çıxacağı əvvəlcədən  elan olunduğuna görə ilk nömrənin 1879-cu il yanvarın 25-də, ikinci nömrənin isə növbəti pəncşənbə günü – martın 1-də nəşr olunduğu güman və təxmin edilir.Başqa variant  da mümkündür  Bəzi tədqiqatcılar  ilk nömrənin tarixini 14  yanvar 1879-cu ildən hesablamışlar.

 Belə olan təqdirdə həftəlik qəzetdə bir həftə ləngimə olduğunu düşünmək olar.
Rəsmi dövlət sənədlərində  Səid Ünsizadəyə “Ziya” qəzetini 1879-cu ilin yanvarın əvvəllərindən başlayaraq  çıxarmağa  icazə verilmişlər.
“Ziya” qəzeti  1880-ci ilin dekabrından “Ziyayi-Qafqasiyyə” adı ilə çıxmışdır.   Addəyişmə əməliyyatını qəzetin   sərlövhəsini dəyişən rəssamın müdaxiləsi kimi izah etsələr də, əslində bu, məqsədəyönlü xarakter daşımış, S.Ünsizadə  “Ziya”nın yayıldığı   məkanı  bilərəkdən məhdudlaşdırmışdır. Əslində “Ziya” qəzeti Türkiyə  və  İranda da, Rusiyanın  türk dili başa düşülən bir çox ərazilərində  də oxunurdu. Bunu Simferopoldan, Tambov quberniyasının Spassk şəhərindən, Sankt-Peterburq, Moskva, Ufa,Həştərxan kimi  iri şəhərlərdən gələn məktublar  sübut edirdi.
“Ziya”- maarif ziyasıdır. Bu, elə  ziyadır ki, sərhəd tanımır, öz şəfəqləri ilə qaranlıq aləmi işıqlandırır, xalqı işıqlı günlərə səsləyir. “Ziya”nın  naşiri və imtiyaz sahibi Səid Ünsizadə öz maarifçilik fəaliyyətini, bu yoldakı axtarış və qarşılaşdığı çətinliklərlə mübarizəni belə səciyyələndirirdi:

”Tiflis. 17 noyabr. “Ziya”qəzetəsinin təb və nəşr olunmağını dost  dutan həzərata məlum ola ki, həmin ildə (1879-cu ildə-N.N.)qəzetə verməkligi öhdəmizə götürən vəqtdə hərçənd niyyətimiz ona  müncərr (bir tərəfə çəkilən,sürüklənən-N.N.) olmuşdu ki, qəzetimizi keçən məhərrəm ayının  ibtidasından verək. Çünki səneyi- islamiyyənin ibtidası ondan başlanır və  lakin işimizin ibtidası düşvar olduğuna görə bacara bimədik ki, bir parə kəsr və nöqsanımızı cabəca (yerbəyer-N.N.) edıb  məzkur niyyətimizi əmələ gətirək. Ona görə naçar olub,səfər ayının on dördündə (islam təqviminin  1296-cı ilində-N.N.) əvvəlimci nömrəmizi zühurə gətirib, ahəstə-ahəstə səy və himmət  göstərdik”(19.11.1879,N 44).

    Səid Ünsizadə öz millətdaşlarına təmannasız xidmət nümunəsi  göstərirdi.O, Şamaxıdan Tiflisə gəlib, burada ərki çatan insanların köməyi ilə  əvvəlcə litoqrafiya (daş bsmaxanası), sonra tipoqrafiya(hürufat basmaxanası-N.N.) açmışdı.Onun fikrincə, “hər millətin öz xəttinə və dilinə məxsusi olan basmaxana         ( burada: litoqrafiya və tipoqrafiya-N.N.) o millətin  və əhvalatını nəşr edən və fikrinə rəvac verən və yamanlıq yolundan mən ( qadağan etmə-N.N.) edən və yaxşılıq yoluna tərğib edən və cəmaətin vəkili  və onların səsi və yaxşının tərifçisi və yamanın məzəmmətçisi və zalimlərdən şikayətçi və məzlumlara kömək edəndir. Bu mülahizə ilə biz  dəxi öz qüvvət  və təvanımızdan artıq öz millətimizə  məxsus,

ümumi mənfəəti olan mətbəə dəstgahlarını  hasilə gətirməkdə bacardığımızı müzayiqə eləmədik” (03.12.1881, N2).
S.Ünsizadə proqrm xarakterli bu məqaləsində dövrün ziyalılarını  əlbirliyə çağırırdı:

  “Bir ev bir eli tikə bilməz,bəlkə bir el bir evi tikə bilər…Bu barədə  hər bir tərəfdən himmət və iltifat göstərmək lazımdır  və hər kəs  basmaxana  və qəzetimizi özününkü hesab eləməlidir”.
S.Ünsizadə qəzetdə nə yazırsa yazsın, fikrini  elə ifadə edirdi ki,onu anlayırdılar, yaxşı başa düşürdülər. Qəzetdə başa düşülməyən sözlərin və ifadələrin izahı, aydınlaşdırılması üçün  müxtəlif üsullardan istifadə edilirdi. Bu məqsədlə ən çox mötərizə və “yəni” aydınlaşdırma bağlayıcısından istifadə olunurdu.Qəzetdə ayrı-ayrı sözlərin izahında ətək yazılarından da istifadə olunurdu.Bu qaydadan  ən çox  Ezop maneralı  tərcümələrdə  istifadə edilmişdir. Bu cəhətdən “Ziya”nın 26 iyul 1879-cu il tarixli 27-ci nömrəsində   “Moskovckie  vedomosti ” qəzetindən çap tarixi göstərilmədən tərcümə edilmiş  bir yazı diqqəti cəlb edir. Yazıda inqilabi işlərə qoşulan bir nəfərin həbsindən söz açılır.O, tutulan vaxtı özünü  Rusiya dövlətinin sosialistlərindən biri olduğunu deyir.  Tərcüməçi “sosialist” sözünün üstünə ulduz işarəsi qoyaraq,  qəzetin ətək yazısında  onu və onula ilgili daha üç sözü  belə izah edir: 

 “Sosialist “ latın lüğətidir. Bu halda Evropada  sosialist o şəxsə deyirlər ki,  sosializm məzhəbindəndir (yol-N.N.)  və bu məzhəb iki şüqqə (qola-N.N.)  münşəəqdir (parçalanmışdır-N.N.)  ki, birinə qommunizm (mötərizədə ərəb qrafikalı qəzetdə rus hərfləri ilə“kоммунизмъ “- N.N.), o  birinə sosializm    (mötərizədə rus qrafikasıl ilə “сосиализмъ” – N.N.) deyirlər”.

  Daha sonra uzun-uzadı izahat gəlir. Əslində ilkin mənbədə-rusdilli paytaxt qəzetində nə sosialist sözü, nə də ki onunla bağlı belə geniş izahat var.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, sosialist, kommunizm,sosializm və bunlarla ilgili 
 revolyusioner sözlərini anadilli mətbuatda-Azərbaycan mətbuatında ilk dəfə türkdilli oxuculara çatdıran Səid Ünsizadə olmuşdur.Əlbəttə, biz onu  inqilabçı kimi tanıtmaq fikrində deyilik. Bu sözlər  “Ziya” qəzetində görünəndə  sonralar LENİN kimi tanıdığımız Volodya İlya oğlu  hələ  tatar şəhəri Kazanda   harasa dərs öyrənməyə  gedirdi: 9 yaş 3 ay  (mayın 31 gün olduğunu yaddan çıxarmasaq) 5 günlük idi, başqa sözlə, 10 yaşının 97-ci günündə gələcəyinin planlarını və yalanlarını cızırdı.


  “Ziya” qəzetində  işlənən alınma terminləri  mövzusuna  görə bir neçə yerə bölmək olar:

1) ictimai -siyasi məzmunlu terminlər
2) məktəb və maarifçilik termuinləri\
3) peşə, sənət, vəzifə  və məşğulluq sahəsinə aid terminlər
4) maliyyə, pul və  bank əməliyyatları ilə ilgili terminlər
5) hərbi anlayışları ifadə edən terminlərər

 “Ziya” qəzetində bəzi alınma sözlərin “Əkinçi” qəzetində olduğu kimi, “yəni” aydınlaşdırma bağlayıcısı ilə izah edilməsinə geniş yer verilmişdir: ”Peterburq.11 mart.”Qolos”un nəqliyyatına görə, Zaqafqaziyanın, yəni Qafqazın qiblə tərəfinin teleqrafı ümumi teleqraf rəbtinə müəlləq( bir şeyə söykənmədən havada və ya  boşluqda duran-N.N.)   olunmaqdan ötrü  bu ildən tədbir olunur ki, Baku və Krasnovodskinin arasında telaqraf bəndləri nəsb eləsinlər (tiksinlər-N.N.)”(1879,N8).

 “Zaqafqaziyada, yəni Qafqaz qitəsindəki   müsəlman şəhərlərində doqquz yüzə qərib sünni və şiələrə məxsus oğlan və qız məktəbləri var imiş” (27.03.1880,N17).

 “Bu işdən ötrü hökumətin kontroluna, (yəni onun zəbt və idarəsinə) verilmiş sərmayə 7 135 270 markalıq qızıl pul və yaxud 3 767 660 manatlıq rusi kağız puldur”(09.10.1881,N30).

 “Ziya”da tərcümə materiallarına xüsusi qayğı göstərilmiş, hər sözün anlaşıqlı variantı seçilərək işlədilmişdir. Bu cəhətdən III Aleksandrın 15 may 1883-cü ildə Peterburqda  təşkil olunmuş tacqoyma mərasimindən verilmiş reportaj diqqəti cəlb edir.Reportajda türkdilli oxucular üçün maraqlı ola bilən 30-dan artıq Avropa mənməli  alınma söz vardır:imperator, naçalnik, skaçka(əsb dəvanı-qaçan atların yarışı-N.N.), klub,  natarius, çinovnik, hura (ura  nidası-N.N.) çəkmək,hura cədası, uşkola, imperatoriçə, üç klaslu məktəb, zakon uçiteli, qəpik və s.

Dilinmizdə  bu gün geniş populyarlıq qazanmış alınma sözlü  terminlər “Ziya” qəzetinin oxucularına elə ilk oxudan məlum olurdu.Yazı müəllifi və ya tərcüməçi sözün çətinliyini başa düşəndə həmin sözü izah etməyi yaddan çıxarmırdı. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, sonralar “Dəbistan” uşaq jurnalında da bu qaydadan səmərəli istifadə olunmuşdur. Məsələ burasındadır ki,”Dəbistan”da nömrənin bütün çətin  sözləri  jurnalın sonuncu səhifəsində  ayrıca başlıq altında “Ziya”dakından fərqli olaraq,  ərəb və fars mənşəli sözlərlə Avropa mənşəli sözlər birlikdə verilirdi.
“Ziya”nın bızə məlum olan ilk nömrəsində – 08.02.1879-cu il tarixlı  3-cü nömrəsində işlənən bir neşə alınma mənşəli, alınma sözlü  termin   diqqəti cəlb edir:  teleqramma, bal (yəni qonaqlıq),ura çığırmaq,muzigah, litoqrafiya,komandir,əfsər (ofiser), zakazvə s.
Bu sözlərin hamısı oxucu üçün başa düşülən olduğu üçün heç bir izahat verilməmişdir.Fikrimizin təsdiqi üçün həmin nömrədən  kiçik bir elanı oxuculara çatdırırıq:

 “Qəzetə müştərilərimizə məruz ola ki, qəzetəmizdən ötrü zakaz verdiyimiz hürufat  vəsl olunanacan  naçar olub, qəzetəmizilitoqrafda təb etdirürük.Ona görə lazımdır ki, basmə əlində ittifaq düşən  bəzi kur və qüsur  və ya bir ax taxir surətində nüktəgirlik (tənqidçilik -N.N.) etməsinlər, çünki yaman günün ömrü az olur”(08.02.1879,N3).
“Ziya”nın  15 fevral 1879-cu il tarixli  4-cü nömrəsini vərəqləyirik. Bu nömrədəki otryad, qubernator, uşqola tipli bir neçə milliləşmə yoluna düşən Avropa mənşəli söz vardır.

  Nömrənin baş məqaləsi uşaqların  təlim və təbiyəsinə aiddir. Yazı   “Uşaqlarımıza təlim  və tərbiyə vermək barəsində” adlanır.Bu yazıda ərəb mənşəli sözlərin üstünlüyü adi oxu prosesində  elə ilk cümlələrdən hiss olunur: “Oxumaq və yazmaq barəsində olan əhvalatın şəhri-bəyanını və  insanlara məxsus olan nemətlərdən olubbaisi-şərif  və iftixar olmağına  …əvvəlimci  dərəcədə bildik…Bu  zəmanədə, hansı ki, mülk və millətin tərəqqisi  elm vəmərifətə  və növbənöv dillərə və xətlərə olmaqdadır”.

  Nümunədə dilimizin fonetik qanunauyğunluğun u qəbul edən  təkcə bir söz var:  Avropa(Fransa) mənşəli   “nömrə”   sözü.  Digər sözlərin böyük əksəriyyəti Şərq alınmalarıdır.
Maraqlıdır ki, “Ziya” qəzetində bəzən təhsil ocaqlarını tədris dilinə görə  məktəb və uşqola kimi fərqləndirirlər: “Dövlət…lazımi yerlərdə  uşqolalar və məktəblər açubdur”.
“Ziya” qəzetindəki  bəzi məqalələr  müəəyən mövzu ilə ilgili tezlik lüğətini xatırladır.Azərbaycan dilçilik ədəbiyyatımızda bu mövzuda  iki yazıya   rast gəirik; biri M.Füzulinin “Leyli və Məcnun poemasının tezlik lüğəti, digəri filologiya elmləri namizədi Fazil Əhmədovun “XVIII ədəbi dilinin inkişafında M.V.Vidadinin rolu” mövzusunda yazdığı namizədlik dissertasiyasının bir bölməsidir.

 “Ziya” qəzetinin leksikasında əsas yeri maarif,  məktəb və mətbəə məsələlərinə aid terminlər tutur.Bu da təbiidir; “Ziya” Azərbaycan mətbuatında ilk irimiqyaslı maarifçilik  nəşridir.”Ziya” qəzeti bu cəhətdən  öz sələfindən  -“Əkinçi” qəzetindən də əsaslı şəkildə fərqlənir. “Əkinçi” qəzetində ictimai-siyasi və kənd həyatı məsələlərinin işıqlandırılmasına daha çox fikir verildiyindən,təbii ki,burada bu sahələrə aid terminlərdən daha çox istifadə olunurdu.

  Bir məsələni də xüsusilə vurğulamaq lazımdır.H.Zərdabi rusdilli milli ziyalı  idi; o, Şamaxıda da,Tiflisdə də, Moskvada da rus dilində təhsil almışdır. H. Məlikzadə (Zərdabi) Moskva Universitetini qurtarıb,təyinatı üzrə Tiflisə qayıdandan sonra da, sonralar Qubada dövlət qulluğunda işləyəndə də bütün yazı-pozu işlərini rus dilində gördüyündən 30-35 yaşına qədər  onun Azərbaycan ədəbi dilində mükəmməl yazı təcrübəsi yox idi. Lakin H.Zərdabi qısa bir müddətdə ədəbi dil və anadilli yazı mədəniyyətimizdə inqilab yaratdı;M.F.Axundovun tövsiyəsi ilə “Əkinçi” qəzetin ətrafına yaxşı həyat məktəbi keçmiş, yaxşı müəllimlərdən dərs almış bir neçə dili mükəmməl bilən milli ziyalıları toplaya bildi. “Əkinçi”yə rus dilində göndərilən  məktublar da  yaxşı tərcümə olunurdu.

 Yeri gəlmişkən qeyd edək ki,mətbuat tariximizin tərcüməçilik ənənələri,təəssüf ki,  hələ lazımınca öyrənilməmişdir.Halbuki bu məsələnin ciddi tədqiqi bir sıra  tarixi,siyasi, ədəbi və elmi mövzuların mükəmməl şəkildə araşdırılmasında əhəmiyyətli rol oynaya bilər.

 “Ziya” qəzeti “Əkinçi”nin açdığı yol ilə gedirdi. Doğrudur, “Əkinçi”nin heç bir nömrəsində Ünsizadə qardaşlarının imzasına rast gəlmirik.Amma heç cür inanmaq olmur ki, yaşadığı dövrün  ictimai-siyasi həyatında fəal iştirak edən Ünsizadə qardaşları“Əkinçi”nin nəşrinə etinasızlıq və biganəlik göstərsinlər. Sonralar Səid Ünsizadədə, onun özündən kiçik qaradaşı Cəlal Ünsizadə də Həsən bəy Zərdabinin xidmətlərini yüksək qiymətləndirmişlər.  Səid Ünsizadə 1880-ci ildə yazdığı bir məktubunda  təhsil sahəsindən uzaqlaşdırılan, maddi çətinlərlə üzləşən H.Zərdabyiyə göndərdiyi məktubunda ona “Ziya”qəzetinin Tehran və ya İstanbul müxbirliyini təklif edirdi. Lakin bu təklif  cavabsız qalmışdı.

 Bizə belə gəlir ki, H.Zərdabi “Ziya”da imzasız çıxış etməyə üstünlük vermişdir.  “Ziya”da çap olunan bir sıra  təbiət  hekayələrinin- “Zəlzələ”, “Saqqız cəzireəsi”, “Hava”,”Qafqazda çay istehsalı” və sair  yazıların  mövzu, leksika və  üslubuna, yazı manerasına,sintaksisinin çevikliyinə və xalq dilinin  incəliklərindən istifadə məharətinə görə H.Zərdabiyə məxsusdur.

“Ziya” qəzeti-yazılı mədəniyyətimizin nümunəvi məktəbidir.Ədəbi dilimizin müəyyən qayda –qanunlarının müəyyənləşdirilməsində,yazı qaydalarının formalaşdırılmasında,  sözün sətirdən sətrə keçirilməsi meyarlarının normativləşməsində qəzet rəhbərlərinin-naşir və mühərrirlərin, daimi aparıcı müxbirlərin  böyük xidmətləri vardır.Təsadüfi deyil ki,  1881-ci ilin əvvəllərində “Qafqaz” qəzetində “Ziya” qəzetinin fəaliyyəti haqqında aparılan müzakirələrdə bu cəhətə xüsusi fikir verilmışdir.

 “Ziya” qəzetində sənət və peşə terminlərinin işlədilməsi haqqında  yazılarımızın birində söz içində söhbət açmışdıq (“Ölkəmizin peşə məktəbləri tarixindən”(Afərin o şəxslərə ki…) //“Sənətkar”jurnalı,2009,  №1, səh.16-17).

“Ziyayi-Qafqasiyyə”nın  Şamaxı müxbirlərindən birinin  qəzetin 17 aprel 1881-ci il tarixli 11-ci nömrəsində ”Məmləkət əhvalatı” rubrikası (ümumi başlığı) altında dərc olunmuş  Şamaxıdan göndərilmiş yazılarının birindən məlum olur ki, şəhərin bir çox varlı və mötəbər adamları yerli əhalinin mənfəəti, ünas(qadın) tayfasının təlim və tərbiyəsindən ötrü  bir cəmiyyət yaratmaq, şəhərdə bir sənət məktəbi açmaq fikrindədirlər.Onların məqsədi kasıb və füqəralara əl tutmaq, ağır həyat şəraiti olanların maddi vəziyyətini yüngülləşdirməkdir. Yazı müəllifinin fikrincə, bu işin icrası  o qədər də çətin deyil. Məqalədə qadınlar üçün açılması nəzərdə tutulan sənət təlimxanasında  müxtəlif peşə ustalığı  və bacarığı olan ünas(qadın) müəllimlərin dərs deməsi məsləhət görülür.Müəllif təklif olunan təlim və ürfan ocağında öyrədiləcək peşə  və sənətlərin yerli şəraitə  uyğunluğunu xüsusilə nəzərə  çarpdırır:”Əvvəlmcisi,xəliçə və palas toxumaq təlim edələr. Hansı ki,onun cümlə əsbabı (aləti)  və övrətlərdən olan mahir ustaları Şirvanatda çoxdur və ip əyirməyi və boyamağı çox yaxşı bilirlər.

  İkincisi,ipək tor toxumaq,hansı ki,ətraf məktəblərdə çox məğrubdur(rəğbətlidir-N.N.) və özü də Şirvana məxsusdur.

  Üçüncüsü, güldüzçülük (müxtəlif parçalara gül tikmək) sənəti ki, onu bilmək ilə növbənöv işlər tikmək olar. Məsələn, ustul (stul) üstü, caməxədan və taxça pərdələri, başmaq üzü və sairləri.

  Dördüncüsü, fufayka(köynək) və corab toxumaq, hansı ki, Tiflisdə onlardan ötrü çox yaxşı maşınlar vardır və övrətlərdən çox yaxşı ustalar vardır. Hansı ki, bir gündə bir nəfər iyirmi cift (cüt-N.N.) cülgi (corab-N.N.) və bir neçə köynək toxuya bilər …

 Adı çəkilən məqaləyə aid redaksiya qeydində göstərilir ki,şamaxılıların sənət məktəbi açmaq fikri sözdən əmələ  keçərsə, başqa yerlərdə də belə təlimxanələr  meydana çıxar və “bu qisim  işləri əmələ gətirənlər öz cəmaətlərinə ildə bir neçə yüz min manat əta və ehsan    edən kimidir”.

Göründüyü kimi, müəllifin leksikonunda milli və alınma sözlərdən istifadə yolu ilə “ipək fabriki, iplik fabriki, xəliçə, palas, güldüzlük, ip əyirmək, ip boyamaq, cəmaxədan pərdəsi, taxça  pərdəsi, başmaq üzüfufayka, köynək, corab, cülgi” kimi sənət və peşə anlayışları  bildirən termin səciyyəli  bir neçə söz və söz birləşməsi işlənmiş, ədəbi  dilimizin zənginləşməsində maraqlı məqamlar, sözə leksil mənanın tələblərinə uyğun yanaşma üsulları  meydana çıxmışdır.

 Qəzetdə”Russkiy kuryer” adlı mətbu orqandan seçilmiş informasiyada  peşə, sənət ocaqlarından söz açılır:

 ”Biz yuxarıda rus qəzetlərindən nəqlən yazmışdıq ki, Qafqazi- cənubidə bir ipəkçilik məktəbi açmaq əzmindədirlər.”Russkiy kuryer”in rəvayətinə nəzərən, Rusiyada bir cəmiyyət…  bu fikirdədir ki,Qafqazda bir penirçilik məktəbi açsın”(1884,N2).

 “Bir az gedüb şirniçi (güləbərin) mağazasının bərabərinə yetişür”(1884,N5).

 Qəzetdə yerli müxbirlərin Azərbaycan dilində yazdıqları xəbərlərdə də peşə,sənət, eləcə də sənaye birliklərinin adlarını bildirən terminlərə də səxavətlə yer verilirdi:

”Bakuda neftçilər şirkəti  neftçilik sənətini öyrətmək  niyyətilə dekabrın 5-də bir məktəb açıblar.Məzkur məktəbə qəbul olanlar pulsuz və müftətəhsilə davam edəcəklər”(16.12.1882,N31).

  Qəzetdə təhsil müəssisələrinə aid terminlərin işlədilməsində  bəzən eyni materialda həm Şərq, həm də Qərb alınma sözlərindən müvazi şəkildə istifadə  edilmişdir ki, bu da üslubi axtarışlar kimi qiymətləndirilməlidir:”Novoye vremya” qəzetəsi eşidibdir ki,Qori Seminariyasının yanında müsəlmanlardan ötrü  bir təlimxanə kəşad olunması keyfiyyəti baş dutmayıbdır.Hökumət tərəfindən lazım görünübdür ki,onun əvəzində müsəlmanlardan ötrü bir müsəlman darülmüəllimxanəsi ( müəllimlər institutu-N.N.) hasilə gətirilə”(19.11.1879,N44).

 

“Ziyayi-Qafqasiyyə” qəzetinin tərcümə materiallarında işlənmiş bir sıra terminlər diqqəti cəlb edir:”Qaspi” qəzeti deyir ki, Baku dəryasında, yəni Təqiyevin zavoduna yovuq olan səmtdə bir qayığı dəryanın ləpəsi vurub aparıb.Məzkur qayıqda üç nəfər adam var imiş.  Bir  qədər keçmiş başqa atəş qayığı  onların  ardınca  göndərilir. (  1884,№10).

  Qəzetin bu nömrəsindəki alış-veriş işləri termini də ticarət termininin qarşılığı kimi maraqlı görünür:”…bu halda dünyanın hər tərəfindən alış-veriş işləri xarablaşır”.

 “Ziya” qəzetində geniş oxucu kütləsi üçün o qədər də aydın olmayan terminlərin təqdimatındakı maraqlı xüsusiyyətlərdən biri sözün leksik mənasının geniş və hərtərəfli tədqiqata cəlb olunmasıdır.Qəzetdəki “Üzüm ağacında  zühur edən  (qarə) illətinin rəfinə əlac” adı ilə çap olunmuş elmi mövzulu yazı bu cəhətdən maraqlı görünür:”Üzüm ağacında hər il görünməkdə olan  bir xəstəlik var.Bu xəstəliyin rəfinə çoxları çalışırlar.Məzkur xəstəlik hər bir millətin lisanında  başqa bir ad iləməşhurdur.Məsələn, bizim məmləkət əhalisindən üzüm meyvəsindən  faidəbərdar olan  gürcülər oillətə  “natasari” deyirlər…bizim dildə (ğarə) deyilməklə məşhurdur.Məzkur illət üzüm ağacının yaşıl yarpaqlarında bə  budaqlarında  zühur edib, ğayətdə kiçik xal surətində görünür…” (18.04.1884, N7).

 Qəzetdəki hərbi terminlər də  ədəbi yazılı  dilimizin formalaşmasında mühüm rol oynayır.”Russkiy invalid” adlı Peterburq qəzetindən tərcümə edilmiş bir xəbər-informasiyadakı  hərbi terminlər diqqəti cəlb edir:”…saldatlığa çağırılanlar yüz toqsan bin nəfər az olmuşdur…Piyada və topçu saldatları – beş sənə, sairləri altı sənə hesabında xidmət edəcəklər”(1881-ci il, N27).

 “Ziyayi-Qafqasiyyə” qəzetində terminlərin terminlərin sinonimlərinin bəzən paralel, müvazi işlədilməsi yazının daha yaxşı başa düşülməsinə xidmət edən üsullardan biri kiminəzərdə tutulmuşdur:”Qarabağ bəyzadələrindən məktəbi-tibbiyyədə ekmali-təhsil etmiş olan təbib (doqtur) Kərim bəy Mehmandarov cənabları Qarabağ uyezdindən iqamət etdiyi mahalda həmmillətləri olan müsəlman xəstələrinə bihəməçiz ( yoxsul,kasıb-N.N. )mədavi etmək (dərman vermək//müalicə etmək-N.N.) ilə onların həqqində qayətdə iltifat və mehribançılıq ilə rəftar edir”(1883,N27).

 “Ziya” qəzetində bəzən xitablarda  müəyyən peşə,vərdiş,xasiyyət bildirən anlayışların bir sözlə yox,sərbəst söz birləşməsi ilə ifadə olunmasına da təsadüf olunur:

  ”Şuşa-Ağamirzəzadəyə(M.M.Nəvvaba-N.N.).

  Müxalif yazan şəxs,(yəni, ay Ağamirzəzadə-N.N.) məgər bilmirsən ki,adın gizlədənin sözü yazılmaz?”(1879,N46).

 Qəzetdə çar və çap məhsulları ilə ilgili materialların təqdimində  müasir terminologiya üçün məqbul sayılmasa da,o dövr üçün xarakterik olan sinonim terminlərdən istifadəyə geniş yer verilmişdir.Bu cəhətdən bir neçə nümunəyə diqqət yetirmək yerinə düşür:

                                                                 ”Elan

   Şeyx Sədinin “Gülüstan” kitabı İstambulda “Əxtər” qəzetəsinin çapxanəsində...nəstəliq xətti ilə  qayət əla və  pakizə çap olunubdur.Bu günlərdə bu kitablardan yaxşı cild ilə mücəllid bir neçə nüsxəidarəmizə satılmaqdan ötrü göndərilübdür”(1879,N20).

                                                                 “Risaleyi-hesabiyyə”

 Məzkur isimdə tazə bir hesab kitabı (“Kəşkül”) mətbəəsi təb və nəşr eləmişdir ki, bir nüsxəsini biz  dəxi  almışıq”( 1884,N2).

 “Darülmüəllim şagirdlərindən Tiflis yolilə evlərinə gedəni mətbəə və idarəmizə gəldiklərindən bir neçə dəfə görmüşdük”(1882,N20).

Qəzetdə tibb və səhiyyəyə aid terminlərin  işlədilməsində daha çox xalq danışıq dilinin  materiallarına müraciət olunmuşdur: “Qafqaz”a yazırlar ki,Gəncdə çiçək xəstəligi olmaq münasibətilə dustaqlar xəstəxanədən başqa övə nəql  olunduqda igirmi adam qaçmışdır”(1884,N2).

 “Aprel ayının 4-mcü  gününü yadigar üçün Tiflis cəmaətinin xəstələrindən ötrü  bina olunan şəfaxanə Tiflis cəmaətinə məlum edir ki,i ki yerdə genə şəfaxanələr açub”( 1884,N3).

 Qəzetdə bəzi anlayışları ifadə edən  alınman sözlərin mötərizədə verilməsi  onların  digər sözlərdən görüntüyə görə fərqləndirilməsi həmin terminlərin  oxucuların yaddaşında daha yaxşı saxlanılmasına  xidmət edir :

  ”Millətimizdən rus (akademiya)  və (universitet)lərndə ikmali-təhsil edən müntəhilər (bitirənlər-N.N) vardır” (1882,N15).

 Qəzetdə birinci tərəfi rus mənşəli, ikinci tərəfi Avropa mənşəli sözlərdən ibarət olan terminlərdən də məqsədəmüvafiq şəkildə istifadə olunmuşdur:”Şamaxı naçalniki xəlqi cəm edibmiş ki,hərə bir qədər pul qoyub bir çastnıy bank açsınlar” (1879,N 34).Qəzetdəki  “voyennıy ferdşel    uşkolası”termini də ədəbi dilə ağırlıq gətirməyən uğurlu dil vahidi hesab olunmalıdır:”Tiflisdə olan voyennıy ferşil uşqolasından 42 nəfər çagird təhsildən qurtarıblar”(1879,N22).

“Ziya” qəzetində alınma   sənət, peşə   terminlərinin milli terminlərlə əvəz olunmasına, inadlı təşəbbüs və ciddi cəhdlər var idi.Bu cəhətdən mətbəə, litoqrafiya və kitab nəşri ilə ilgili terminlərə mütəxəssis baxışı bir çox məsələləri meydana çıxara bilər. “Ziya” qəzetində  işlənən  şrift (basmaxana hərfləri və ya basmaxana hürufatı) (1881,N30), hürufat basması; basma mürəkkəbi; hürüfat  hecaları; hürufat basmaxanasının əsbabı; basmaçılıq; mürəttib; düzməçi; nazir; müfəttiş; mücəəllid; (cildləyici,cild çəkən-N.N.); müsəhhih(korrektor,təshih edən-N.N.); hərftökən;nəşriyyat;qəzetin mündəricatı;qəzetin sahibi-imtiyazı;müsəlman hürufatı;islam qəzetəsi;basma  xətti; rəzetin təb və nəşr edilməsi; mütəəddid (coxlu, cürbəcür-  -N.N.)  qəzetə və jurnallar; qəzetin imla və lisanı(1879,N44) ; qəzetə işləri, basma elmi; əxbarnamə(1879,N45);qəzetə müştəriləri; litoqrafiya(08.02.1879,N3) kimi mətbuat və mətbəə terminlərinin çoxu bu gün də ədəbi dilimizdə işlənməkdədir.

Ədəbi dilin alınma sözlər vasitəsilə zənginləşdirilməsi dünyanın dilçilik siyasətində razılıqla qarşılanan  təcrübədir.Dünyada  ancaq öz milli sözlərindən ibarət olan yazılı ədəbi dil, demək olar ki, yoxdur. Belə bir faktı xatırlayaq ki, dünyanın ən zəngin ədəbi dillərindən biri olan rus ədəbi  dilində “er”hərfi ilə başlayan  cəmi 5-10 milli söz var: qalanları alınmadır.Alınma söz heç də  dilin kasadlığınnda irəli gəlmir.Alınma söz dövrün tələbatıdır. Məqsədəuyğun şəkildə alınma sözlərdən istifadə yolu ilə  ədəbi dilin zənginləşdirilməsi  dilçilikdə söz yaradıcılığının əsas üsul və vasitələrindən biridir. Fikrimizi əsaslandırmaq üçün “Ziya” qəzetindən  seçilmiş Şərq  alınmalı və Qərb alınmalı iki  kiçik mətn nümunəsi göstərmək istəyirik.

                Sözlərinin çoxu Şərq dillərindən(əsasən ərəb dilindən) alınmış kiçik mətn

 “İnsanın əqlini və fərasətini və fəhmini və qanacağını artıran və dünya güzəranının yaxşılaşmağına  bais olan elm və mərifətdir. Təbiyəlü adam heç vəqt həqqi nahaq eləməz. Və hərgah eləsə, o surətdə biz ona elmlü   və tərbiyəlü adəm demərük”(1883,N14).

              Sözlərinin çoxu rus və rus dili vasitəsilə Avropa dillərindən alınmış sözlərdən ibarət “xəbəri-rəsmilər”(rəsmi xəbərlər)

“Vyana.29 iyun.Avstriya imperatoru Frans İosif Bolqariyanın knyazına (Liyapold) nişani-mərhəmət buyurubdur” (05.06.1879,N24).

 “Vyana.26 avqust.Knyaz Bismark ilə görüşməkdən ötrü qraf Anderaşi  Qastinəyə gəlib”(23.08.1879,N31).

 Maraqlıdır ki, “Ziya” qəzetində termin məsələsinə elmi münasibət də bildirilir, müəllim və təhsil sahəsinin yaradıcı rəhbərlərinə metodik göstərişlər verilirdi. Bu cəhətdən  “Ziya” qəzetinin 1880-ci ilə aid   20-27-ci nömrələrində dərc olunmuş ”Mübtədi məktəblər barəsində” risaləsində ətraflı söz açılmışdır.Təxəllüyyat (xəyala gətirmə-N.N.) məcmuu kimi düşünülmüş risalədə idarə məclisinin-redaksiya heyətinin bir neçə üzvünün fikirləri işıqlandırılmışdır.

 “Risalə”-ərəb mənşəli sözdür, 1) məktub,namə,2) kitabça,3) məcmuə mənalarını verir.     

 Səid Ünsizadənin “Mübtədi məktəblər barəsində” risaləsi  mövzusuna, qaldırılan məsələlərin vacibliyinə və həcminə görə pedaqoji ədəbiyyat nümunəsi-elmi-metodik kitabça  kimi qiymətləndirilməlidir.

 Mükalimə şəklində yazılmış risalədə  “S. əfəndi” kimi təqdim olunan  Səid Ünsizadənin fikrinə görə, yaxşı təhsil almaq  üçün bir neçə cəhətə ciddi  fikir verilməlidir:

 ”Əvvəlimci ildə tədris olunan kitablardan  biri lazımdır ki, uşaqların ata-ana dilində uşaq əqlinə müvafiq  hekayətə manənd (farsca. “bənzər”- N.N. ) fəqərə-fəqərə yazılmış  bir kitab ola ki,uşaqların öyrəndigindən  və bildigindən bəhs edə….

  İkimci, lazımdır ki, bir cild istilahat kitabı(termin kitabı-N.N.) ola ki,onda uşaqlar elmlərin adları  və həman elmlərin  təriqi və mənfəəti və insana  lazım olmaqları və həman elmlərdə müstələh(termin N.N.)- olan  bəzi kəlmələr  və onların mənaları  dəxi təlim oluna…Hər bir elmlərin adlarını  və tərifini təlim edəndən sonra  həman elmlərin istilahatından dəxi təlim etməgə başlayalar”.

 Müəllif bu istiqamətdə görülməsi zəruri olan məsələlər  barədə   açdığı söhbəti cəmiyyətdə müəllimin aparıcı roluna yönəldir və maraqlı mülahizələrini  müəllimlərə inamla qurtarır:

 ”Lazımdır ki,müəllimlər qabiiliyyətli olub, sühulət ( asanlıq-N.N.)  təlim yoluna dəxi aşina olmuş olalar.

 Aşkardır ki, müəllimlər qabiliyyətli olmasa, heç bir yerdə iş irəli gedə bilməz”.

 

 

                                                    Resume

The article is about the derivative terms taken  from Russian and European languages used in “Ziya” (“Ziyayi-Qafqasiyye”)- (1879-1884 years)  newspaper.

 

                                                   Ədəbiyyat siyahısı

1.Axundov Nazim. Azərbaycanda dövri mətbuat.Bakı,1965. səh.44.
2.SSRİ MDTA, F. 776,siyahı 12. iş 82,vərəq 1.

3.”Ziya”(“Ziyayi-Qafqasiyyə”) (1879-1884-cü illər) qəzetinin nömrələri.
4.Zeynalov A.R. Azərbaycan Dövri mətbuatının ekspozisiyada əksi.
( I. “Ziya” qəzeti haqqında qeydlər).Nizami adına Azərbaycan Dövlət Ədəbiyyat Muzeyinin

      Əsərləri ,III cild, Bakı,1968, səh.45-73..
5.Nazim Nəsrəddinov. “Ziya”qəzetində işlənən bəzi terminlər haqqında.
Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası aspirantlarının elmi konfransının materialları,

        Bakı,1977,  səh.308-314.
6. Nazim Nəsrəddinov.  “Ziya”nın fransız müxbiri,”Novruz” qəzeti,    “№16.
7.Nazim Nəsrəddinov.    Afərin o şəxslərə ki…”Sənətkar” jurnalı, Bakı, 2009, №1.
8.Nazim Nəsrəddinov.  “Ziya”-135. “Ayna” qəzeti ,21.01.2014.
9. Nəsrəddinov N.B.    M.Ə.Sabir və S.Ünsizadə. “Ziya” qəzeti, 27.04.1992, №8.

10. Nəsrəddinov N.B.  Siz kimsiniz, Müsyö Berje?

        “Ana sözü” jurnalı,1993, № 3.                                              

 11.Nasreddinov N.B.  “Ziyayi -Kafkasiye” qazetesi, 23 Ocak, 2014,

        “ Halduncezayirlioğlu KOLEKSİYONU”,  Ankara.

 

Nazim Nəsrəddinov,

Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi,

Avropa Azərbaycan Məktəbinin Azərbaycan dili və ədəbiyyatı kafedrasının Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi,

Təhsil Nazirliyinin Elmi-Metodik Şurasının bölmə üzvü,

TQDK-nın Azərbaycan dili fənni üzrə eksperti,

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə keçirilən ƏN YAXŞI MÜƏLLİM müsabiqəsinin qalibi.

 

Qəbələ, Vəndam kəndi.

11.08.2014-15.08.2014


Ziya-yi Kafkasiye Gazetesi

Ziya2

                   “Ziyayi-Qafqasiyyə” qəzetinin  bir nömrəsinin  geniş, izahlı  biblioqrafiyası –

                   SƏNEYİ-MƏSİHİYYƏ 3 yanvar 1883-cü il, № 32 ;  (fi  6 mah rəbiüləvvəl səneyi islamiyyə-1300)

1879-cu ilin yanvarında Tiflisdə nəşrə başlayan,   hər nömrəsi  dörd səhifə olan “Ziya” qəzetində (sonralar  “Ziyayi-Qafqasiyyə” adı  ilə çıxmışdır-N.N)   ictimai fikir tariximiz üçün çox əhəmiyyətli olan o qədər nəsnələr var ki,  yazdıqca qurtarmaz.  Qəzetin hər nömrəsinin materiallarını incələdikcə,  qaldırılan məsələləri fəhm etdikcə elə nəsnələrlə qarşılaşırsan ki, bu istiqamətdə görülən işlərin azlığından məyus və pəcmürdə olursan.

“Ziya”( “Ziyayi-Qafqasiyyə” ) qəzeti   diqqətlə öyrənilməlidir.       
“Ziya” qəzetinin milli adət və ənənələrimiz, ədəbiyyat,dil,maarif və mədəniyyətimiz, tarix və coğrafiyamızla  ilgili yazıları hələ  geniş və hərtərəfli  işıqlandırılmamışdır.   Qəzetdə qaldırılan problemli məsələlərin incələnməsi və çözələnməsi yeni yanaşma meyarları ilə  ölçülməlidir. Mən əminəm ki, “Ziya” (“Ziyayi-Qafqasiyyə” ) qəzetinin  tədqiqatçıları   bu çağırışa  mətbuat tariximizi öyrənməyə gərəkli olan  məsələ kimi yanaşacaqlar.

 Mənə elə gəlir ki, türk dünyasında, onun milli mətbuat tarixində əhəmiyyətli rol oynayan “Əkinçi”, “Tərcüman”,”Füyüzat”,”Molla Nəsrəddin” kimi mətbu orqanların kitab şəklində təqdimi “Ziya” qəzetinə də şamil edilməlidir.Özü də bu iş peşəkarlara tapşırılmalıdır.  “Ziya” qəzetinin izahlı  biblioqrafiyası da hazırlanmalı,qəzetdəki materiallar  türkdilli  tədqiqatçıların diqqətinə yönəldilməlidir.
 “Ziyayi-Qafqasiyyə” qəzetinin  bir nömrəsinin geniş izahlı biblioqrafiyasını hazırlamaqla   biz bu fəaliyyətə başlayırıq.Tədqiqat  obyekti kimi üçün qəzetin 1884-cü il yanvarın 3-də çıxan 32-ci nömrəsinə müraciət edirik. Qəzetin adı çəkilən nömrəsinin sıralanmasında  səhv yoxdur. “Ziya”islam qəzeti kimi nəzərdə tutulduğuna görə  sıralanma  da  həm miladi, həm də islami    təqvimə əsaslanır .                                                                                    

                                                                                              ***
  
  Birinci səhifəsində dənizdən tülu edən günəşin ətrafında qəzetin imtiyaz sahibinin  və mühərririnin adı və soyadı, mətbu orqanın adı  göstərilir. 

Qəzetəmizin  mətbəə və məhəl -idarəxanəsi  FOMİNA küçəsində(11) nömrəli  məxsusi xanəmizdədir….Sahibi imtiyaz Səid Ünsizadə.
Tiflisdə türki-Azərbaycan dilində  həftədə bir dəfə nəşr olunub hər növ həvadisatdan  (hadisələrdən-N.N.) bəhs edən qəzetədir.
Qəzetə və elanatın qiyməti.Müdiri- mühərriri  – Cəlal Ünsizadə (Səid Ünsizadənin kiçik qardaşı-N.N)
                                                                                     Nömrə 32;
  Sonra dörd sütunun  birincisinin başlanğıcında nömrədəki  materialların bəzilərinin mündəricatı  sadalanır.
      Mündəricat.

Təb və nəşrinə rüxsət aldığımız “KƏŞKÜL” nam tazə cəridənin  elanı.(Tarixçılər “Kəşkül”ün ilk nömrəsini səhvən 1880-ci ildən hesablayırlar).

   (Göründüyü kimi, bu səhv tarixi səhvdir-N.N.).Rus qəzetələrindən bir neçə  fəqərə. “İran” qəzetəsi haqqında  bir neçə söz.  Etibar kəsəgəni.

                                                   ***
 

  Maraqlıdır ki, nömrənin ilk ən böyük materialı adı yazının üstündə göstərilməyib. Burada mətbuat tariximiz və onun təzə açılan yolu haqqında maraqlı məlumat verilir.  Əslində bu, yanvarın sonunda nəşrə başlayacaq “Kəşkül” cəridəsinin proqramıdır. Onun baş məqalə yerində  yerləşdirilməsi  və  etinasız   təqdimi   senzuranı çaşdırmaq üçündür. Bu nömrədə qəzetin baş  mühərriri  hələ  Cəlal Ünsizadə  idi.  Məqalə ilk baxışdan üslub və yazı manerasına  görə Səid  Ünsizadənin yazılarını xatırladır.  Bu, yazı    Cəlal Ünsizadənin “Ziya” ilə beş illik baş mühərrirlik  fəaliyyətinin hesabatı  kimi də izah oluna bilər.  (Cəlal Ünsizadə 1883-cü il yanvar ayının ortalarında “Ziya” qəzetini tərk edərək, “Kəşkül” adlı  jurnalın çıxarmaqla məşğul olur). 
 “Kəşkül”  – Ünsizadə qardaşlarının birgə layihəsi idi.  Ünsizadə qardaşları  ana dilində  mətbu sözə  daha geniş meydan aşçmaq üçün  iki adla birgə iş görürdülər.Bunu nömrənin mühdəricatındakı  başlıq da açıq-aşkar hiss etdirir:  “Təb və nəşrinə icazə aldığımız  (bizim aldığımız-N.N.)”Kəşkül” nam tazə cəridənin (jurnalın-N.N.) elanı”.

  “Kəşkül”ün  manifesti kimi səslənən  baş  məqalənin  oxusuna və  çözələnməsinə qayıdırıq: “Məmləkətimiz Qafqasiyyədə sükunət edən  müxtəlif millətlərdən ruslar  və ğeyri millətlər  məxsusi mətbəələr açmaqda  ğəzetə və kitablar nəşr etməkdə gündən-günə təqdim  və tərəqqi etməkləri  bizim müsəlmanları dəxi o yoldan  millət  və vətənə xidmət eləmək  şövqünə gətürdi.

   Bir neçə il bundan əvvəl bizim müsəlmanların iş bilənləri  vəqt  və zəmanə tələb edən  qədərdə millətin  elm və maarif işlərinə əldən gələn cüzvi bir kömək vermək niyyətilə o arzuya düşdülər ki söyləyüb  işlətdigimiz türki Azərbeycan  dilində bir ğəzetə bina olunsun .Bu gözəl niyyəti əvvəl dəfə  qüvvədən felə gətürüb, meydana çıxardan (Zərdablı Məlikzadə  Həsən bəy) cənabları oldu.Mumileyh (haqqında danışılan-N.N) hicrətin 1292-ci tarixində  Bakı ğimnaziya məktəbində  müəllim   olduğu vəqtlərdə  məzkur şəhərdə “Əkinçi” ismilə  iki həftəlik bir ğəzetə  ehdas( meydana çıxarma ) elədisə  də, amma o qədər  çəkmədi ki,(1294-də) mucəb təəssüfi-ümumi olunmaqla  daha artıq çıxmadı.”Əkinçi”nin münqəte (kəsilmiş,üzülmüş-N.N) olmağı başlanan niyyətin  mümtəd   olmağına mane olmayıb  bir müddət sonra  (1294-də ) Tiflisdə “Ziyayi-Qafqasiyyə” namilə həftəlik başqa bir ğəzetə möhtərəm qardaşımız (Ünsizadə Hacı Səid Əfəndi) tərəfindən təsis olundu”. 

    Yazı müəllifi daha sonra təzə nəşrin vəzifələrindən danışır: “Nəşr elədigimiz  cəridə Qafqasiyyə müsəlmanları  söyləyib danışdığı  dildə yazılub farsixan olan  bu tərəf iranlılarından ötrü  gah-gah farsi məqaləti  havi olacaqdır(əhatə edəcəkdir).Ümum təhrirat  və ədəbiyyatlarını ərəbcə istemal etməkdə olan Tağıstan müsəlmanları oqumaq üçün  arada bir

məqaləti-ərəbiyyədən dəxi  xali qalmayacaqdır.
“Maraqlıdır ki,”Kəşküül” ilk nömrəsindən başlayaraq  cəridənin işinə  çoxlu qələm sahibini toplamağı planlaşdırmışdı:”Kəşkül”ün daireyi-qələmiyyəsi bu tərəflrdə,yəni  Qafqasiyyə qitəsindən  müxtəlif mövqelərdə
 -Rusiyanın içərilərində,məmalik əcnəbiyyədən islam padşahları məmalikində (məmləkətlərində-N.N.) -İran və Osmanlı və  Misir səmtlərində məxsusi müxbirləri olacaqdır. Bundan qəti-nəzər   aşağıda  hami-kəramiləri məstur olan qələm sahibləri asarindən “Kəşkül” faidə almaqə   ümidvardır”.

“Kəşkül”ün inandığı və qələminə güvəndiyi  müxbirlər bunlardır:

   1.Şeyxülislam Axund Əhməd Hüseynzadə

   2.İranın Tiflisdəki konsulu Məhəmmədəli xan

   3.Mirzə Rza xan

   4.Səid Ünsizadə

   5.Zərdabi Məlikzadə Həsən bəy

  6.Şair Seyyid  Əzim Şirvani

  7.Bağçasaraydan İsmayıl bəy Ğasprini cənabları

 8.”Yuridiçeskoe obozreniye”- A.V.Stepanov

 9. Maarif Məclisi rəisi olmuş  Purseladze

10.Qoridən şamaxılı Çernyayevcki

11.Firəngistan  və Rusiyada təhsil almış gənclərdən tiflisli Rəşid bəy Axundov və Gülməhəmməd bəy Kəngərlinski.

 Yazıda cəridənin proqramının işıqlandırılmasına da  geniş yer ayrılmışdır.
 Yazının sonundakı imza belədir:””Kəşkül”ün  mühərrir və naşiri Ünsizadə Cəlaləddin”.
  “Ziyayi-Qafqasiyyə” qəzetinin   32-ci nömrəsinin digər materialları da maraqlı bə cəlbedicidir. Hər şeydən əvvəl tərcümə materiallarının sərlövhəsi və tərcümə dili maraqlı görünür:

 Səh.3.”Altı yüz cana bir can qurban olsun”.

(Sərnişinləri yanğından xilas edən maşinistin qəhrəmanlığından danışılır).

 Səh.3. “Etibar kəsəgəni”(Oxucunu  xeyirxahlığa  dəvət  edir).

   “Ziyayi-Qafqasiyyə”nin  3 yanvar 1883-cü il tarixli bu  nömrəsində  “Odesskiy listok”,”Peterburqskiy vestnik”, “Peterburqskie  vedemosti “,”Russkiy invalid”,”İran”,Russkiy kuryer” kimi mətbu orqanlardan seçılərək  tərcümə edilən materiallar həm tərcümə sənətkarlığı baxımından, həm də  gərəkli informasiyalar verdiyinə görə  bəyəniləndir. Bu tərcümələr vasitəsilə dilimizə  termin səciyyəli bir  neçə söz daxil olmuşdur.Bunların bir neçəsinin izahı mötərizədə, bəziləri “yəni”sözünün  köməyi ilə izah olunmuşdur. Bəzi sözlərin başa düşülməsi oxucunun öhdəsinə buraxılmışldır:
“Onun tikiş  malları satılan məxsusi mağazasında drap və   mahut əla cinsi ğayət gözəl və ğayət qış paltarları və kişi çəkmələri (polusapoşkalar)ucuz və münasib qiymətlə satılmaqdadır”.

Bu nömrədəki “fabrikəçi”,”mühit pəraxodu”, “at dəmir yolu”,”şakalat”(çukulat),”məxsusi acent”(ticarət vəkili), məxsusi otaqlar”( nomerlər) və s. tərcümə və kalka yolu ilə   yaranan terminlərdir.