Bugün her yer Nevruz kokuyor!

Nasıl renkli bir gündü. Sabahı güneşli ve parlak, öğlesi kapalı ve soğuk , akşamı açık ve rüzgarlı. Hatta öğlesinin havasında birazcık yağmur damlaları bile var.

İşte bu bahar. Bugün bahar. Kokusu bile değişti sokakların, değil ki çayırların, bağların.

Yalan değil ilk kez bugün gördüm, masvavi mine çiçeklerini, yalancı hindibağ sarılarını ve adını bir türlü hatırlayamadığım kardelenleri. Bembeyaz, ne güzeldi. Birer  numune gibiydiler kocaman çayırların içinde. Saklanmış gibiler. Tek tek aradım onları bulmak adına. Buldum da.

Bu gün mavi mine çiçeklerini gördüm. Sarı hindibağları. Bembeyaz kardelenleri. İlk defa.

Bu gün belli Nevruz her yer. Bu gün bahar.

Evdeki semenim bile yeşil kokuyor bana, çayır kokuyor. Uzaklardan değil evin önünden geliyor, erik ağaçlarının açmış çiçek kokusu.

Bugün toprak kokuyor her yer. Her yer sarı kokuyor, mavi kokuyor, yeşil kokuyor.

Bugün Nevruz, her yer Nevruz kokuyor.

Kırk dört yıl önce, 44 yaşında kaybettiğimiz babamıza.

babam Bugün 17 Mart 2014 : Kırk dört yıl önce, 44 yaşında kaybettiğimiz babamızı özlemle anıyoruz.

Yıllar sonra ne demeli, ne yapmalıyım. Nereden başlamalıyım?

Hayatta beraber soluduğumuz zamanlardan bahsetmeliyim değil mi? Beraber olduğumuz, beraber yaşadığımız günlerden. Beraber soluklandığımız, anlardan, o  demlerden..

Ta baştan! Hani biz çocuklarının doğduğu ilk günlerden. Bir yılın şubat ayının o günü, bir başka yılın haziran sıcağındaki o gün ve yine bir başka yılın da nisan ayının ortaları gibi mesela. En mutlu günlerindir sanırım. En sevinçli, en coşkulu anların.  En delikanlı olduğun günler besbelli. En baba olduğun günler. Ne yapacağını bilemediğin günler. Sevincinden bir kat daha özenle giyindiğin, kuşandığın günler. Bağırıp, çağırdığın günler. Gelincik üzerine Gelincik Sigaralarını peş peşe yaktığın günler. Sana çok yakışan bembeyaz gömleklerin içinde olduğun o günler. Yakası dik, sakız gibi temiz gömleklerin içinde olduğun günler. Kravatını sağa sola savurduğun günler. İşte yıl 1955, sonra 1957 ve nihayetinde 1960. İşte o günler.

Ne yazık, hiç yok ki o günlerin fotoğrafları. Keyfinin belgelendiği o fotoğraflarından hiç yok!

Sen kayıtlı fotoğrafların adamısın. Şöyle sere serpe görmedik seni, göremedik. Haykırdığın resmedilmemiş ki hiç, ne yapayım? Mutluluğun fotoğrafı da yok ki sende. Olmamış, nasıl yanmayım?

Sonra… Biz üç erkek kardeşin,  sünnet merasimi. Canlarının… Gerçekten merasim. Yıl 1965.  Ağustos ayı. Birkaç fotoğrafın var çok şükür. O yaz ayına yakışır kıyafetinin içindesin. Farklı yerlerden, farklı diyarlardan çıkıp gelmiş gibisin. Dimdik ayaktasın. Kolların çocuklarına uzanmış. Yüreğini isteseler vereceksin. Yüreğin zaten taşmış belli, bıraksalar yine haykıracaksın. Yağızsın. Delikanlısın.

Ve yine farklı yıllarda başladığımız okul maceralarımızın hatıraları arasındasın.  Hani senin bizzat elimizden tutup götürdüğün, Ziya Gökalp İlk Okulunun o ilk açılış günleri. Yine farklı yılların Eylül ayları ortaları gibi. Eylül’ler. Farklı yılların Eylüllerinden farklı hazlar almış olmalısın. İlk gidişin farklı olmalı. Ne demeli yine bir fotoğraf yok geriye. Ne biz okul hatırası diye saklayabilmişiz, ne de senin sevincini görmüşüz.

Belli ki kendi heyecanlarımızdan, senin o gününü hiç saklayamamışız hayatta. Barındıramamışız.

Sonra, Öğretmen Okulu serüvenlerimiz başlamış seninle. İlk önce 1967 yılının yine Eylül ayında elinden tutup götürmüş olmalısın ağabeyimizi. Hani biraz elini vermek istemese de, nazlansa da. Çekinse de.

Sonra da 1969 yılının Eylül’ünde ben elinden asılıp gitmiş olmalıyım. Senin, çocuklarının gitmesini çok istediğin o okula. Bizler için gelecek gördüğün,  ya da öğretmen olmamızı istediğin okula.

Eylül’ler bizim senin ellerinden tutup okullara gidişimiz olmuş, bir eksiğimizle. Yıllar sonra ise kardeşim kendi eliyle gelmiş olmalı o yuvaya mahzun. Yalnız ve zayıf.

Ve sene 70.

İşte sonra başladı bizler için hayat. Bir çocuğun hayatı.  Bir erkeğin hayatı. Bir adamın hayatı. Üç hayat.

Mezuniyetler yaşadık tek tek senin elimizden tutup götürdüğün okulda.  Henüz 18 yaşında öğretmen olup, mesleğini, ekmeğini kazanan oldu içimizde. Sevinç, mutluluk ve hüzün iç içeydi.

Ama sen yoktun.

Okumak için başka yollar daha aradık kendimize. Dağıldık dört bir yana. Birimiz İstanbul’da, birimiz Ankara’da birimiz İzmir’de hayat bulmaya çalıştık. Hizmet etmenin, adam olmanın farklı yollarını seçtik kendimize. Yıllarca çabaladık. Yıllarca didindik.

Hiç birinde olmadın.

Yeni hedefler, çabalar süsledi hayatımızı, farklı zaman dilimlerinde. Yeni okullarda. Bir meslek derken ikincilere sahiplendik. Başka kentlerin insanı olduk ister istemez. Ve yeni mezuniyetler. Renkli cüppeler içinde yol yürüdük, kepleri fırlattık havalara. Bağırdık çılgınca, sesimizin sonuna kadar.

Hiç birini duymadın.

Sonra askerliklerimiz düşürdü bizi farklı yollara. Burdur, Isparta, Erzincan ve Denizli yollarımız oldu. Zayıf eller yolcu etti bizleri.   Zayıf eller uğurladı. Sessizce çıkıp gittik baba ocağından akşamüzerleri.

Hiç birine gelmedin.

Kısa gecelerin yalnızlığı, bazılarımıza çok uzun gecelere dönüşse de, silah tutan elleri bıraktık geriye. Yemin ettik, asker olduk, vatana nefer olduk.

Hiç birinde yoktun.

Sonra “terhis” dediler adına, kimimiz 3 ayda gönderili verdik,  kimimiz uzattıkça uzattık şanssızca.  Toplandık yine dört bir yandan baba ocağına.

Karşılayanlardan değildin.

Yeni kapılar açıldı önlerimize.  İşe başladık, her birimiz. Mesken tuttuk işyerlerimizi, mühendis olarak, gazeteci olarak, öğretmen olarak. Makine seslerine kulak kabarttık, matbaa kokularına karıştık, çok sevdiğin sazı dinledik usta ellerde.

Duymadın. Hiç birinde yoktun.

Hayatın bu devresinden sonra gözyaşlarımız geri geldi, apansız. En azından birimizin. Niye bilmiyorum?

Sonraları sevdalandık birilerine, içimizde büyüttük sevgilerini. Yol arkadaşı seçtik birer birer. Söz nişan, nikâh, düğün derken, yeni evler açtık senin adına. Kalabalıklar vardı ama sen yoktun. Gözyaşı dökenimiz çoktu, sen yine yoktun.

Sonra hayata biz devam ettik yeni canlarla. Ahmetler, Şebnemler, Andaçlar, Besteler, Efeler can vermeye çalıştı sana. Farklı farklı hastanelerde. Farklı farklı zamanlarda. İlk bağırışları, haykırışları duymadın. Gözyaşlarını görmedin. Bir “ heyhat” demedin.

Yoktun.

Sonra bizim ellerimiz sardı o küçücük elleri, parmakları, okul yoluna düşürdü hep. Okul ziline kulak verdik, andımızı birlikte söyledik onlarla. Üç-beş fotoğraf bıraktık geriye, laf edilmesin diye. Aklımız onlarda evlere sessizce döndük. Gözyaşlarını görmedin.

Yoktun.

Sonra oğlanların sünnet merasimleri girdi araya. Ahmet ve Andaç’ın biraz mahzun ve sararmış halleri. Geriye pek bir şey bırakılmamış olsa da zamana yandığım.  Ve de Efe’nin dillere destan hayalleri. Düğün- dernek adına çalınan ve yapılanlar. Davulun çınlattığı sokaklar. Kalabalığı sarmış baba ocağı. Açığa vurulmuş gözyaşları. Görmedin.

Yoktun.

Süslü, şatafatlı ortamlarda yaşadık onların ilk mezuniyet törenlerini. Al alı sarmış, geriye beyaz kalmıştı. Ses, gürültü ve bağırış. Yola çıkmış büyüyorlardı.

Olsun; Ben yine gözyaşı döktüm her defasında, sen yine yoktun.

Yeni mezuniyetler süsledi çocuklarımızın sonraki hayatını. Farklı zaman dilimlerinde. Yeni okullarda. Başka kentlerin, hatta başka ülkelerin insanları oldu çocuklarımız ister istemez. Renkli cüppeler içinde yol yürüdüler, kepleri fırlattılar havalara. Bağırdılar çılgınca, seslerinin sonuna kadar. Gözyaşlarını görmedin.

Yoktun.

Asker yoluna düşüp, geri gelenler de oldu çoktan. Canımızı verip yolladığımız, ardına Erzurumlar, Ardahanlar gördüğümüz. Heyecanlarımızı büyüttüğümüz, asker kepini ilk gördüğümüzde sarılıp, ağladığımız.

Neredeydin? Yoktun.

Ve işe başladı şimdi o çocuklar. Başka kentlerde ev açtılar birer birer. Sonra… Sonra sevdalarını büyütecekler.

Yeni törenler, mezuniyetler, asker uğurlamaları, nişanlar, nikâhlar, düğünler, terhisler karşılayacak geride kalanları. Yeni işe başlamalar. Yeni hayat bulmalar. Yürümeler, koşmalar.

Sen hiç yoksun.

Evet yoksun. Yoksun ama, bıraksalar her yerdeydin. Düğündeydin, sünnetteydin.  Askerdeydin. Yollarda, evlerdeydin. Halay başıydın. Yollara düşenimiz, akıl verenimizdin. Cüppeleri giyenimiz, kepleri uçuranımızdın. Duyanımız, görenimizdin. Palaskaları kıranımız, terhis olan koşanımızdın. Okul bahçelerinde bekleyenimiz, çocuklarımıza göz gezdirenimizdin.  Kirvemizdin, sağdıcımızdın, sırdaşımız, yoldaşımızdın. Hastane kapılarında ilk ağlamayı duyanımız, sırtımızı sıvazlayanımızdın. Bizimle gülen, bizimle ağlayandın.

Bıraksalar her şeyimizdin;  babamızdın.

Öğretmen Okullarının Kuruluşunun 166’ncı Yıl Dönümü

Orta öğretim çağımızda 16 Mart tarihi bizler için çok önemli bir yıl dönümüydü. Önemi her zaman özenle belirtilir, o güne mahsus kutlama etkinliklerine katılmamız önerilir ve sağlanırdı.

16 Mart tarihi yalnızca Öğretmen Okullarının Kuruluş Yıl Dönümü değil, o gün tüm okulun iştirak ettiği bir müsamere günüydü. En güzel şiirler, en güzel piyesler, en güzel münazaralar, en güzel türküler ve marşlar, o güne hazırlanırdı.

Bir şiirin nasıl güzel okunabileceğini edebiyat öğretmenlerimizden  o gün öğrenir, müzik öğretmenimizin nasıl mandolin resitali verebileceğini o gün görürdük. Ya piyesler? Ya o çetin münazaralar!

Bütün gün sürer giderdi. Bizler de hiç soluksuz her birini izler, ya da becerimiz dahilinde bu etkinliklerin aktörleri olurduk. Ya bir piyes de bir rol, ya da bir şiirde heyecan.

Ve o gün açıklanırdı, tüm okula açık olan şiir yarışmalarının sonucu. Öykü yarışmalarının dereceleri.

O gün kaçıncı sınıfta olur isek oalalım, hepimiz “öğretmen” kimliğine hep yakın olurduk. Öğretmen gibi olurduk. İzlerdik, heyecan duyar bağırır, alkışlar, çoşardık.

Hele ” Alnımızda bilgilerden bir çelenk, nura doğru can atan Türk genciyiz” nidalarıyla başlayan Öğretmen Marşı karşısında, sessiz kalamaz, tüm salon ayağa kalkardı.

Niye mi?

Çünkü Öğretmen Okulu öğrencisiydik.

Hani bu yıl okullarının açılışının 166’ıncı yıl dönümü kutlanan okullar.

Şimdi hiç biri yok.

Yıllardır yok.

Acaba,  o okulların açılışının yıl dönümlerini değil de, kapanışının  yıl dönümlerini mi kutlasak?

Marş’a da gerek yok. Bilen kaldımı ki?

Şiir yarışmaları yapılmayalı neredeyse 30 yılı aşmış.

Piyes oynayan okul var mı allah aşkına şimdilerde?

Hatıralarını yaşatanlar bile gün gün azalıyor. Sonra kimse yazmayacak. Kimse anmayacak.

Yazık!

Hayatta olan tüm öğretmenlerimin, ellerinden öpüyor, minnettarlığımı sunuyorum.

Hayatta olmayan öğretmenlerimi şükranla anıyorum.

Şu an onların hatırına, tek başıma da olsa, şu saatte evde marşı haykırıyorum:

ÖĞRETMEN MARŞI

Alnımızda bilgilerden bir çelenk

Nura doğru can atan Türk genciyiz

Yeryüzünde yoktur olmaz Türk’e denk

Korku bilmez soyumuz

            Şanlı yurdum her bucağın şenle dolsun

Yurdum seni yüceltmeye andlar olsun

Candan açtık cehle karşı bir savaş

Ey bu yolda and içen genç arkadaş

Öğren öğret hakkı hakka gürle coş

Durma durma koş.

Şanlı yurdum her bucağın şenle dolsun

Yurdum seni yüceltmeye andlar olsun

                                   Cevat Memduh ALTAR

 

Azerbaycanda Yayımlanmış Gazete : Burhan-ı Terakki

İstanbulda təhsil alan və türk dünyası ilə bağlı olan

Mustafa Lütfi Şirvani İsmayılov (1876- ?) və onun Həştərxanda

Azərbaycan  dilində nəşr olunan ilk qəzeti-
“Bürhani-tərəqqi” qəzeti

  Burhan-i Terakki31906-1911-ci illərdə Həştərxanda şamaxılı  Mustafa Lütfi  Hacı Sədrəddin  oğlu İsmayılov  (Şirvanski) tərəfindən Azərbaycan dilində nəşr olunan  “Bürhani-tərəqqi” qəzeti haqqında  informasiya axtarışına çıxmışdım.
“Bürhani-tərəqqi”-“tərəqqinin, inkişafın sübutu, dəlili “anlamına uyğun gəlir.

Axtarışın əsas səbəbi Rusiya Federasiyasının bəzi dilçi alimlərinin  məni inandırmayan fikirlərindəki dolaşıqlıqlara aydınlıq gətirmək idi. Məhəmməd Hadinin  bu qəzetdə müvəqqəti redaktor olduğunu oxuduqlarımdan bilirdim.  Həştərxanda sürgündə olarkən  N.Nərimanovun da “Bürhani tərəqqi” qəzetində  elmi -publisistik  yazılarla çıxış etməsi də mənə məlum idi.məlumdur.
Şeir yazmağa XIX əsrin sonlarında  başlayan  XX əsrin əvvəllərində “Molla Nəsrəddinin məşhurlaşdırdığı  M.Ə.Sabirin də “Bürhani-tərəqqi”dəki fəaliyyətindən danışırlar. Təəssüf ki, M.Ə.Sabirin  “Hophopnamə”sində bu faktı təsdiq edən  istinad yeri  yoxdur.

Axtarışlar Türkiyəyə gedib çıxdı. “Kardeş kalemler” də bir neçə tutarlı faktlarla rastlaşdım. İnandığım da oldu, inanmadığım da. Araşdırdım, incələdim, fərqli-fərqli fikirlərlə üzləşdim. Mustafa Lütfinin döğum tarixinin bir mənbədə  1876-cı il , digər mənbələrdə 1880 -cı il  kimi təqdimi ilə rastlaşdım.  Bunlar sözgəlişi sözlər deyil. Elə bilməyin ki, bunun  mətləbə dəxli yoxdur. Bizim bir sıra ədəbiyyatşünaslarımız – adlısı da, sanlısı da, onlara inanıb, onlara  güvənənlər də   9 yaşında  atadan  yetim qalan Məhəmmədin  Mustafa Lütfinin himayəsində böyüdüyünü  yazırlar.  Əlbəttə, bu, inandırıcı deyil:  Mustafa Lütfi   İsmayılov  Məhəmmədin  yaşıdlarından biridir. Yaşıdını himayəsində böyümək həqiqətə uyğun deyil.
Mustafa Lütfi   bir müddət Şamaxıda yaxşı müəlimlərdən dərs alandan sonra İstanbula köçmüş, orada şamaxılıların yaxşı tanıdığı savadlı,  adı heç  bir yazılı mənbədə  çəkilməyən , sənədlərdə göstərilməyən elm ocağında oxumuşdur. Bizə elə gəlir ki, bu Darüşşəfəq məktəbidir. Belə ki, Mustafa İsmayılov sonralar bu təhsil ocağına  bir neçə həmyerlisini oxumağa göndərmişdir.
Rusiya çarının 17 oktyabr 1905-ci il tarixli manifestinin verdiyi imkanlardan istifadə edərək, o, xalı-xalça alverçisi  kimi  Həştərxana gəlmiş, qısa bir müddətdən sonra- noyabrın 26-da burada “Şurayi- İslam” adlı  ictimai-siyasi cəmiyyət yaratmışdır. Mustafa İsmayılov  təhsildə tərbiyənin rolunu yüksək qiymətləndirməyə meyilli pedaqoq kimi  cəmiyyətin nəzdində “Darül -ədəb” (ədəb  evi, ədəb məktəbi”),qızlar üçün  “Nümuneyi-tərəqqi”  adlı zəmanənin tələb etdiyi   yeni tipli məktəb açır.  Mustafa İsmayılov Həştərxanda  Azərbaycan dilində  qəzet çıxarır. Təəssüf ki, bu qəzetin dilini tədqiq edən  Minnulin Bəxtiyar Kimoviç elm aləminə “Bürhani -tərəqqi”ni tatar dilli qəzet kimi təqdim etmişdir.Qəzetin təsis tarixi 18 yanvar 1906-cı ildən başlayır. “Bürhani-tərəqqi”nin 5 ildə (1906-1911) 146 nömrəsi işıq üzü görmüşdür.  “Bürhani-tərəqqi” oxuculara “həftədə bir dəfə çıxan siyasi, ədəbi, iqtisadi  türkcə müsəlman qəzetəsidir” kimi tanıdılır.Qəzetin hər  nömrəsi  əsasən 4 səhifədir.

 Bir sıra nömrələri 8 səhifə həcmindədir. Materiallar əksər nömrələrdə 3 sütunda  yerləşdirilmişdir.Hər sütunda 40 sətir vardır.(Qəzetin vaxtında çıxması üçün  İsmayılov qardaşları  ticarətlə məşğul olurdular).

Məktəb və mətbəə işlərinə yardım məqsədilə yaradılan ticarət işlərinə  Mustafanın  Şamaxıdan Həştərxana gələn  kiçik  qardaşı rəhbərlik edirdi. İsmayılovlar mağazanı icarəyə götürdüklərindən  ticarətdən o qədər də xeyir qazanmırdılar. Onların əsas gəliri yazılanların qalması,  məktəblərdən  aldıqları təhsil haqları idi.
Mustafa İsmayılov ətrafına ədəbi, elmi  və  yetkin siyasi  savadlı  Azərbaycan,  tatar, noqay,  kumuq  gənclərini toplaya bilmişdi. Onlardan -Həbibulla Ömərov, Zahidulla Şərufulin, Qurbanəli Erembetov, Fatix Şammazov və başqaları türk  mətbuat tarixində  yadda qalan  ziyalılardır. Azərbaycan şairi, Mustafanın  şamaxılı əqrəbalarından Məhəmməd Hadi Əbdüssəlimzadə də  “Bürhani-tərəqqi”  qəzetinin  yazılmasında  və nəşrində  haqqı-sayı olanlardandır. Məhəmməd Hadi Həştərxana Kürdəmirdən getmişdir.
1902-ci il zəlzələsi  bütün şamaxılıları yerindən-yurdundan ələk-fələk eləmişdi: Hadi də, mənim babam Rəsul da, onun qardaşı Məcid  də –  kimi tək, kimi ailəli  Şamaxıdan  70 km  aralıda- aran zonasında olan Kürdəmirə üz tutmuşdular.Babamgil  bir neçə rəs atla  (rəs- numerativ sözdür,  mal-qara “baş” numerativ  sözü ilə, at isə “rəs” sözü ilə işlənir. Məsələn: beş rəs at -N.N.) Türkiyə ilə ticarətə üstünlük vermiş, onların yaxın qohumlarından və dostlarından biri  Məhəmməd isə müəllimliyə qərar vermişdir.Məhəmməd o vaxt Kürdəmirin baş kəndi olan Köhnəbazar məktəbində müəllim işləyir.

  Köhnəbazar kənd məktəbi Kürdəmirin ilk  yeni tipli dövlət məktəbidir.Əsası 1881-ci ilin fevralında qoyulmuşdur.

Burhan-i terakki 2Yeri gəlmişkən qeyd edim ki,  1977-ci ildən başlayaraq, müxtəlif mətbu orqanlarda   bu məktəbin tarixi, burada işləyən yüksək pedaqoji təfəkkürlü  müəllimlər haqqında yazılar yazılmışdır.Kürdəmirin “İrəli” adı ilə çıxan əyalət qəzetində  Köhnəbazar  kənd  məktəbinin – qədim Şirvan mahalının  tarixi məktəbi haqqında maraqlı mülahizələrlə zəngin olan  müzakirələr başlanmışdır. Müzakirələrdə yerli ziyalılardan Miri Xələfov, Rəşid Fərəcov və başqaları  məktəbin tarixinə aid  xatirələrin toplanmasında və çap olunmasında fəallıq göstərmişlər. Sonralar – 2011-ci ildə  həm Kürdəmirin,  həm də Kürdəmirlə əlaqələri olan bölgələrin ziyalıları  məzkur  məktəbin  130 yaşının  faktlar əsasında  müəyyənləşdirməsində əməli addımlar atmışlar.
Bu gün Azərbaycan Respublikasında  pedaqoji işin əsas sahələrindən olan məktəb tarixinin öyrənilməsi  diqqət  mərkəzindədir. Həm ərəb, həm də türk dilində gözəl şeirlər yazan  Halil Əfəndi, Qori Müəllimlər Seminariyasının məzunu Əsədulla bəy Muradxanov, gənc şair Məhəmməd Hadi Əbdüssəlimzadə kimi  müəllimləri olan  Kürdəmirin ilk dövləti məktəbinin   130  yaşlı yubileyi gec də olsa, rayon səviyyəsində, nəhayət ki, 2012-ci ildə  qeyd olunmuşdur. Yubiley tədbirlərinin gücləndirilməsinə böyük köməklik göstərən Təhsil Nazirliyinin mətbu orqanı olan “Təhsil” jurnalının  o vaxtkı redaktoru rəhmətlik Malik Novruzovun bu işdə təşəbbüskarlığı  da həmişə xatırlanmalıdır.

1906-cı ildə Məhəmməd Əbdüssəlimzadə  Həştərxandan  qohumu və uşaqlıq dostu  Mustafa Lütfi  Hacı Sədrəddin  oğlu İsmayılovdan  iş təklifi olan məktub alır və tərəddüd etmədən  şimala-Həşrərxana yola düşür.  Ədəbiyyat tarixçilərimizin yazdığına görə,  Məhəmməd Hadi bir müddət  Mustafa  Lütfinin  Həştərxandakı öz şəxsi mətbəəsində- “Mizan” mətbəsində  çap olunan “Bürhani-tərəqqi”nin  müvəqqəti redaktoru omuşdur.ur. Bu işin Məhəmməd Hadiyə tapşırılması Mustafa Lutfinin eyni zamanda   bir neçə  adda qəzet çıxarılması ilə əlaqəli ola bilərdi. Belə ki,Mustafa Əfəndi İsmayılov” Bürhani-tərəqqi”nin nəşr olunduğu 1906-1911- ci illərdə  öz şəxsi mətbəəsində geniş nəşriyyat fəaliyyəti ilə məşğul olması faktlarla sübut olunur. Mustafa Əfəndi İsmayılov  “Bürhani-tərəqqi” ilə yanaşı, 1907-1908-ci illərdə “Həmiyyət”,1908-1909-cu illərdə “Mizan” adlı qəzetlər də çıxarmışdır.Bizə elə gəlir ki, bu qəzetlər də  “Bürhani-tərəqqi kimi, Rusiya müsəlmanlarının əksəriyyətinin başa düşdüyü Azərbaycan dilində çap olunmuşdur. Bu fikri təsdiq etmək üçün  mütləq həmin nəşr orqanlarını tapıb oxumaq lazımdır. Yeri gəlmişkən onu da deyim ki,  1886-1890- cı illərdə İstanbulda da “Mizan” adlı  türkdilli qəzet nəşr olunmuşdur.
Bakıda -M.F.Axundov adına Respublika kitabxanasında  bütövlükdə 146 nömrəsi olan  “Bürhani-tərəqqi”nin  cəmi 12 nömrəsi saxlanılır. Yəqin ki, İstanbul, Moskva, Sankt-Peterburq, Simferopol, Odessa, Kazan, Həştərxan kimi şəhərlərin arxivlərində  “Bürhani-tərəqqi”dən yaxşı xəbər verəcək sənədlər çoxdur. Odur ki, tədqiqatı genişləndirmək, bu işi sistemli şəkildə öyrənmək lazımdır.
Məhəmməd Əbdüssəlimzadə qohumu Mustafa İsmayılovun xahişi ilə 1906-cı iln mayında Həştərxana gedir, setyabrın ortalarına qədər “Bürhahi-tərəqqi” qəzeində və “Darül-ədəb”də  işləyir.Görünür, “Şurayi-islam” cəmiyyətinin üzləri arasında fikir birliyi tez-tez pozulduğuna görə, Bakıdan “Həyat” qəzetinin redaktoru Əli bəy Hüseynzadədən “Füyuzat” jurnalında işləmək  dəvəti alan kimi  Məhəmməd  Hadi Bakıya qayıdır.  Məhəmməd Hadi “Bürhani-tərəqqi”də keçdiyi  tarixi ədəbi-publisistik dərslərini  “Füyuzat” jurnalında  davam etdirir.

Məhəmməd Əbdüssəlimzadənin “Bürhani-tərəqqi”də çıxan bir şeiri “Dəbistan” jurnalının
6 avqust 1906-cıil tarixli  nömrəsində ” “Bürhani-tərəqqi”dən” qeydi ilə çap olunmuşdur. “Lövheyi-təsviri-maarif”  adı ilə oxuculara təqdim olunan bu şeir dördlük  şəklindədir,
18 bənddir. Sonuncu bəndə bir beyt əlavə olunmuşdur.Vətən övladına müraciətlə başlayan bu şeir oxucunu maarif məsələlərinə xüsusi diqqət verməyə çağırır:Maarif bir həqiqətdir, silər  mirati-idraki,
Maarif bir ziyadır ki,qılar tənvir vicdani.
Maarif vaqif eylər şəxsi əsrari-xəfayayə,
Maarif kəşf edər insanə mənizari-imkani.

Köməyinə, bilik və bacarığına güvəndiyi  Məhəmməd Hadinin Bakıya qayıtması  Mustafa İsmayılovun qəzetçilik fəaliyyətini çətinləşdirir. Şurayi-islam” cəmiyyətinin üzvləri arasında yaranan  qarşıdurmanı sakitləşdirmək üçün  Bakıdan Həştərxana gedən Əlimərdan bəy Topçubaşov əməl və əqidə dostlarını barışdırmaq  istəsə də, istəyinə nail ola bilmir.

  1908-ci il yanvarın 22-də Mustafa İsmayılov panislamizm ideyalarını yaydığına və  xalqı  hakimiyyətə müqavimət göstərməyə çağırdığına görə həbs edilir.  O, martda polis nəzarətində caxlanmaq şərti ilə  azadlığa buraxılır.

1909 -cu ildə “fars  inqilabçılarına kömək etdiyinə görə” Nəriman Nərimanov  Metex qalasından – həbsdən çıxarılaraq, Həştərxana sürgün edilir. N.Nərimanov Hətərxanda yaxşı qarşılanır. “Bürhani -tərəqqi” qəzetinin birinci səhifəsində  ən bahalı reklam yerində onun gəlişi ezop manerası ilə oxucularıa  bildirilir:

“Müsəlman doqtoru  Nəriman bəy Nərimanov  daxili  və  qadın xəstəlikləri olanları hər gün qəbul edir. Qəbul səhər  saat 9-dan 12-dək,axşam saat 5-dən 7-yədəkdir.

Ünvan : Köhnə Dəmirçi küçəsi,  № 28.Velosiped klubunun arxa tərəfində”.

Azərbaycan və rus dillərində   olan bu elan qəzetdə üç ay davam edir. Elandan sonra ərazinin türkdilli və rusdilli vətəndaşları N.Nərmanovun hüzuruna axışır.

Yeri gəlmişkən qeyd edim ki,”Bürhani- tərəqqi”  müəyyən çətinliklərlə çıxırdı. Bu, ən çox qəzetin hər yazısının diqqətlə araşdırılması və bu aradırmaların üzə çıxardığı faktlarla ilgili idi.    Qəzetin nömrələrinin ləngidilməsi hökumət  tərəfindən təyin edilmiş cenzorun və quberniyada tatar dilində çap olunan qəzet, jurnal  və ədəbiyyat materiallarının tərcüməçisi,  Həştərxandakı  rus-tatar məktəbinin rus dili  müəllimi İsak  İsgəndərovun  hakim dairələrə yaxınlığı ilə  bağlı  idi.
İ.İsgəndərovun əsas hədəfi “Şurayi-islam” və o bu cəmiyyətin məktəbi “Darül-ədəb” idi. 1910-cu ilin fevralında  Mustafa  İsmayılov  “Darül-ədəb”dən uzaqlaşdırılır. 1911-ci ilin iyununda  “Bürhani-tərəqqi” qəzeti bağlanır. Vəsait olmadığını bəhanə  edərək,  1911-ci  ilin sentyabrından “Darül-ədəb”ə şagird qəbulu dayandırılır.

Bəzi müəlliflərin  yazdığına görə  “Bürhani -tərəqqi” bağlanandan sonra Mustafa İsmayılov Qafqaza qayıdır. Bu, faktlarla təsdıq olunmur.  Əgər bu  fikir doğrudursa, Mustafa İsmayılovun yaşadığı konkret məkanı tanımaq maraqlı ola bilərdi.
1914-cü il martın 14-də Həştərxan qubernatoru   Mətbuat üzrə Baş İdarəyə göndərdiyi 2391 №-li məktubunda  Mustafa İsmayılova  gündəlik “Haqq” qəzeti çıxarmağa icazə verdiyini  yazmışdır. Qəzet Mustafa İsmayılovun  öz şəxsi mətbəəsində yox,evinə  yaxın mətbəələrin birində çıxır. “Haqq” qəzeti əvvəllər  hər gün , sonralar isə həftədə 2-3 dəfə çıxmışdır.

Lütfi Mustafa İsmayılovun (Şirvanskinin ) sonrakı taleyindən xəbərsizik.
Tədqiqat  davam edir.Nazim Nəsrəddinov,Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi,

Təhsil Nazirliyinin Elmi-Metodik  Şurasının  Azərbaycan dili və ədəbiyyatı bölməsinin  üzvü,
Avropa Azərbaycan Məktəbinin müəllimi,
Respublika Prezidentinin Sərəncamı ilə keçirilən “Ən yaxşı müəllim” müsabiqəsinin qalibi.

Bakı, 09.03.2014.

             Ədəbiyyat
1.”Bürhani-tərəqqi” qəzetinin  nömrələri.    1910-cu il,  №  110;   №112-117;  №119-124,
                                               1911-ci il,    № 141.
2.Yaşar Кarayev,Yavuz Akpinar.   Mehmed Hadi-Azebaycanlı şair.
3.Yavuz Akpinar.   Muhammed Hadinin Bilinmeyen bir şeiri:”Kahraman Türk Askerlerine”.
4.Türk dünyasının Məşhurları-48.   Mustafa Lütfi Şirvanzade.
5.Марина Имашева. Турецкое влияние в младотатарском движении мусульман         Астраханской губернии(1906-1913).
6.Миннулин Бахтияр  Кимович. Язык газеты ” Борхане Таракки”(1906-1911).   Автореферат дисс.к.ф.н.Казань-2010

8 Mart Dünya Kadınlar Günü: Türk Müziğinde Aşk ve Kadın

8 martTürk Müziğinde Aşk ve Kadın

“ Münir Nurettin Selçuk’un 1953 yılında yayımlanan bir yazısını, 8 Mart Dünya Kadınlar Günü sebebiyle  alıntılamak istiyorum. Şarkılarımızın güzel kadınları kadar, hayatlarımızın her safhasında yer alan tüm kadınlara şükranlarımı sunuyorum.   H.C ” 

“ Büyük ses sanatkârı ve değerli bestecimizin, Türk Müziğinde aşk ve kadının işgal ettiği yeri belirten bu yazısındaki üslup, kendisinin artist mizacının da güzel bir ifadesidir.  –  Seksoloji Yıllığı – ”

**

İstanbul’un fethinden sonra yavaş yavaş tekâmüle başlayan musikimiz, aralarında Büyük İtri de olmak üzere altmıştan ziyade bestekârın yaşadığı Dördüncü Murat Devrinde hakiki bir sanat devresine girmiş, büyük ölçü ve kalıplarla besteler, semailer, şarkılar, peşrevler ve saz semaileri, bestelenmiş, böylece birçok şaheserler meydana çıkmıştır.

O devrin tumturaklı ve selabetli ahengine, Üçüncü Selim zamanında daha parlak, kıvrak ruhnevaz nağmelerle yeni bir zevk ve çeşni katılmıştır.

Bu bestekârlarımızın ölmez eserlerinden akseden yüksek ruh inceliklerinde, daima hilkatın ilham kaynağı olan kadını duyarız. Musikinin ilahi semalarında uçan bu sanatkârlar, kalplerinden gelen nefesleriyle ve parmaklarının uçlarında titreşen nağmelerle ekseriya kadını terennüm etmişlerdir.

Büyük kemerli,  yaldız revaklı loş, saray dehlizlerinden geçerek şarkın en nadide halılarıyla süslü bir salona giren büyük bestekâr Itri, yüzlerce hanende ve sazendenin çalıp söylediği.

Cam-ı  lalindir senin ayine-ruy-i enverin

Adı var cam-ı Cem’in ayine-i İskender’in

Hisar Makamındaki kendi eserini dinlerken mutlaka gözünün önünde bu besteyi ilham edenin hayali vardı.

Yine ayni devrin büyük musiki üstadı Hafız Post dahi ağırbaşlı ve ahenktar besteli rast nakış semaisinde:

Biz alude-i sagar-ı  badeyiz

Anınçün leb-i yâre dildeyiz

Güftesine kendi ruhunun sesini vererek geçirdiği ömrün muhasebesini yapıyor.

 

Tab’i Mustafa Efendi ise, bayati makamından ağır semaisinde:

Çıkmaz derun’ı  dinden efendim mahabbetin

Kurbanın olduğum bize yok mu mürüvvetin

Diye inleyerek tab’ındaki hilm ile hayalindeki sevgiliye gönlünü kurban ediyor.

Üçüncü Selim zamanında, büyük dahi bestekâr Sadullah Ağa, Padişahın gözdesi, meşhur sevgilisi Mihriban’ın aşkıyla yanmaktadır. Tatlı nağmelerinin arasından içli bir hüzün akmaktadır. Bakın ne diyor:

Nice bir şuh-i cihan aşk ile nalan olayım

Sun bana lal-i lebin gül gibi handan olayım.

 

Sanata ve sanatkâra büyük kıymet vermeği bilmiş, kendisi de musiki tarihimizde ölmez bir mevki yapmış olan bestekâr Padişah Üçüncü Selim’in de kalbinde de bir aşk yaşamakta ve ona Suzidilara Makamında şu eseri ilham etmektedir.

Ab ü tabile bu şeb haneme canan geliyor

Halvet-i ülfete bir şem-i şebistan geliyor.

 

Musikimizin şahikası Dede Efendi’nin engin ruhu bir vefasız sevgilinin verdiği ıstıraptan müteessirdir. Kendisi adeta manevi bir sevgi itikâfına mahkûm edilmiştir. Bunu Hicaz Makamından maruf nakşiyle bize ne güzel anlatıyor:

Ey çeşm-i ahu hicr ile tenhalara saldın beni

Çün nafe bağrım hun edüp sahralara saldın beni.

Sanatkâr ruhu bir kuş kalbi gibi hassas, bir çeşmibülbül kadar incedir. Küçük bir hareket bu ince kalbin kırılmasına kâfi gelir. Dede Efendi yine kırılmıştır. Mahur bestesiyle inlemeği tercih ediyor:

Ey gonca dehen har-ı elem canıma geçti

Tig-i sitemin her biri, bir yanıma geçti.

 

Yalnız o mu? Zekai Dede dahi Ferahnak Makamındaki bir bestesiyle sanki sevgilisinin dizlerine kapanmış ona şöyle yalvarmağa başlamıştır:

Söyletme beni canım efendim kederim var

Bir güne değil, dildeki efkar nelerim var

Bir buseye can vermek ile müşteri oldum

Güldü leb-i gülfem, dedi yok yok değerim var.

 

Bestekâr Şakir Ağa daha geniş fikirlidir. Sevgilisinin çekici güzelliğini görenlerin kendisine gönül kaptıracaklarını itiraf eder:

Meyleder bu hüsn ile kim görse ey gülfem seni

Taze sünbülzare döndürmüş siyah perçem seni.

 

Yine büyük bestekârlarımızdan Hacı Arif Bey’in sitem ve niyaz ile dolu nağmelerini dinleyiniz:

Sende acep uşşaka eziyet mi çoğaldı

Ya bizde cefa çekmeğe takat mi azaldı

Aşıkların azar ile bitab-i tüvandır

Ey kan-i kerem lütfu inayet sana kaldı.

 

Kadın ve aşk, Türk Musikisinin belli başlı temelidir. Bütün bestekârlarımız sevmiş, ıstırap çekmiş ve bunu eşsiz nağmelerle ebedileştirmiştir.

Rahmi Bey, Kürdili Hicazkar bir şarkısında sevgilisine soruyor:

Söyle ey mutrib-i nazende eda

Ne imiş aşk-u muhabbet sevda

bilmecesinin cevabını yine kendi sesinin aksinden alan hassas sanatkârın ruhen tatmin edildiğini zannetmiyorum.

 

İzmirli Rakım Hoca’nın şu,

Aşkın bana bir gizli elem oldu güzel yar

Mehtaba bakıp ağladığım çok geceler var

şarkısını dinlerken, hangimizin gönlü, mehtapta aradığımız bir hayalin bir hatıranın peşine takılmaz?

Ve işte son büyük bestekarlarımızdan Lemi Bey.. Hasta yatağında son nefesleriyle inleyip aşkından şifa bekliyor:

Hastayım, yalnızım seni yanımda sanıp da

Bahtiyar ölmek isterim.

 Evet,  kadın, bestekârlarımıza bir ilham kaynağı olmuştur. Fakat bestekârlarımız da onları musikinin engin semasına, sazlarının nağmeleriyle yükseltmişler ve yükseltmektedirler.

Yazan: Münir Nurettin SELÇUK

Seksoloji Yıllığı, Yıl: 1953, No: 2, Sayfa: 15-17

 

Söz! 2015 Yılının 8 Mart Dünya Kadınlar Günü yazımda, üstad Münir Nurettin SELÇUK’un şarkılarından iz sürüp; ” Üstadın Şarkılarında Aşk ve kadın” temalı bir yazıyla karşınızda olmaya çalışacağım.