28 Haziran 1943

“Tanrılar da insanlar gibidir; doğarlar, yaşarlar ve ölürler. Mısırlıların Api’si, Perslerin Ahuramazda’sı, Greklerin Zeus’u, Romalıların Minerva’sı, tarih mezarlığında üstü yazılı birer taş olmuşlardır. Her devrin idealini gösteren tanrılar, devirler değiştikçe yerlerini yenilerine bırakırlar. Bizim bildiğimiz dünya kurulduğundan beri bu böyle olmuştur. Sonra gelen tanrılar da önce gelen tanrıların kalıntıları, bir ideal atavizmi vücude getirir. Kendinden öncekini inkar eder tanrıda, çok kereler inkar edilenin izleri görülür.

 İnanabiliriz ki bütün bu etki ve tepkilerin insan topluluğunun birleşik ruhunda aldığı hızlar, beşer hayatının uzunluğuna bakılacak olursa kemale doğru bir atılma, geniş manasıyle bir evrim çzigisi gösterir. Tarihin bize portresini yaptığı tanrıların yüzlerinde kronolojiye uygun bir mükemmeliik buluruz. Fakat bu geçişler, bir idealden öbürüne atlayışlar, hemen her defasında sarsıntılara ve buhranlara sebep olur. Bu değişme anlarında değişene bağlı kalanlar, hemen her vakit kötümserdirler. Dertleri büyüktür.İnsanlığın battığını, mahvolduğunu söylerler. Her devirde muayyen bir cins yaratık gibi üreyip türeyen bu sıkıntılı insanların yanlış düşündükleri, insanlığın henüz batmamış ve yaşamakta bulunmuş olmasiyle meydana çıkar. Cinsdaşlarımızın en amansız bir şekilde savaşıp birbirini öldürdükleri yirminci asır, insan sayısının en çok yükseldiği zamandır.

 Şikayetçiler, yavru doğuran bir ananın ıstırabını ölüm hali zannetmek gafletine düşenlerdir. Burada dikkat edilecek nokta, hayata yeni bir varlık ilave edilirken onun kolayberi vücut bulmamasıdır. Yakın tarihimizden misal alırsak görürüz ki Tanzimat böyle bir doğuştur. Meşrutiyet ve Meşrutiyet Türkçülüğü bu evrimin safhalarındandır. Cumhuriyet Türklüğü kendisinden evvelki inkılaplara nisbetle büyük bir evrimi işaret eder. Her safhada tanrılar değişmiştir. Benim neslimden olanlar, bir tanrı nasıl ölür ve bir yeni tanrı nasıl doğar, bunu 1918 le 1922 arasında görmüşlerdir. Hiç değilse görmüş olmaları lazımdır.

 Yüzü geriye dönük olanlar elbette rahatsızlık duyacaklardır. Hayvanına ters binmiş bir yolcu gibi bunların başı döner; geriden uzaklaştıkça eşyayı küçülmeye başlar görürler;sıkıntıdadırlar, ıstıraptadırlar ve bazan bunda samimidirler de… Yüzü istikbale dönükler, uzakta küçücük gördükleri ideallerini ona yaklaşmak için sarfettikleri emekle her zaman büyümekte görürler; onu daima daha aydın, daha canlı bulurlar. Onun için iyimserdirler, bahtiyardırlar, hayatları daima verimli olur. Yürürler ve beraberlerinde başkalarını da yürütürler. Yeni insanlar, kendi yarattıkları tanrıların insanlarıdır. Bu türlü ideallerin doğduğunu  duyanlaradır ki, Kahraman diyoruz. Onlar yeni hayata acıkmış yoldaşlarına göğüslerini yarıp kendi elleriyle ılık kanları dolu yüreklerini yiyecek diye verebilenlerdir. Fedakar olmadıkça, özgeci olmadıkça bu sırrı ermeye, bu mertebeye yücelmeye yol yoktur.

 Aziz arkadaşım Reşat Nuri Güntekin’den Carlyle’nin “ KAHRAMANLAR” kitabını dilimize çevirmesini, tek bu düşüncelerin anlaşılması ve yayılması için istedim.”

 28 Haziran 1943

 HASAN- ALİ YÜCEL

Yukarıdaki yazı, zamanın Maarif Vekili tarafından yazılmıştır. Bu yazı, Carlyle’nin “Kahramanlar” adlı kitabının Reşat Nuri Güntekin tarafından tercüme edilen 1943 tarihli nüshasının ilk iki sayfasında yer alır. Yayıncı  Semih Lütfi Erciyas’tır ve Semih Lütfi Kitapevi tarafından yayınlanmıştır. 

Neredeyse günü gününe tam  69 yıl öncesi Türkiye ve o günlerin tasavvurları. Zamanın en güçlü insanı ve en kudretli kalem sahibi olan bir aydın tasavvurları. Yorum, sizin!

 

Bir Öğretmen Mektubu

Adını bilemediğimiz bir Öğretmenimizin mektubu, okuyacağımız. Aslında soyadı ve onun altına attığı imza, bir çok niteliğini ortaya koymakta sanki: Üstünalp.

Arapkir Orta Okulu Müdürü, T. Üstünalp. Adı yok bizde.  Ne fark eder ki adı Tahsin de olsa, Tarık da olsa.

Diğer yandan, Arapkir de şimdi kaç tane Orta Okul vardır, kalmış mıdır bilinmez. Ya da hangi adla anılır o okul şimdilerde o da pek bilinmez. En azından bilmiyen biziz. Ya da o okulun adının da şimdi değişmiş olması bizim için ne fark eder.

Bildiğimiz, elimizde 1940 yılının son günlerine ait bir mektubun  oluşudur. Yani 72 yıllık bir mektupla karşı karşıyayız.

Arapkir Orta Okul Müdürü, T. Üstünalp’ın öğrencilerine yazdığı bir mektup var elimizde. Anlaşılıyor ki, iki kız kardeşe aynı anda hitap edilerek yazılmış.

Bir tebrik kartının sonrasında, bir cevap olarak yazılmış bu mektup. Muhtemeldir ki, 20 Ocak 1940 tarihinde başlayan Kurban Bayramı için öğretmenlerine yazılmış bir tebrik kartı karşılığıdır. 

Pervin ve Meliha, öğretmenlerinin Kurban Bayramlarını kutlamak için beraberce bir  bayram kartı göndermiş olmalılar.

T. Üstünalp öğretmenimiz ise anca bayram bitiminde müsait olup yazabilmiş cevabını. Öyle anlaşılıyor.

Ancak öyle bir mektup yazmış ki sevgili öğrencilerine, göz yaşartıcı. İç geçirici, hüzün verici.

Hangimiz bu cümlelerin muhatabı olmak istemezdik ki? Hangimiz T. Üstünalp öğretmenimizi aramızda görmek istemezdik ? Hangimiz onun sözlerinden şevk ve mutluluk almazdık? Söyleyin hangimiz!

Sararmış ve yer yer yinmiş  bir kağıt üzerinde bu güzel satırlar. Can alası bu güzel sözler.

Sizi, daktilo ile yazılmış ve iki farklı yerde yapılan yanlışlıkların da dolmakalem ile tashih edildiği bu mektubu,  kendi satırlarından okumaya davet ediyorum.

Okuyunuz ve öğretmenlerinizle gurur duyunuz. Saygıyla anınız. Minnetle yad ediniz.

T. Üstünalp Öğretmenim, verdiğin ışıklar, mekanını aydınlatsın!

Dünyanın En Işıklı Adamlarından Biri: Türkolog Ferhad Zeynalov

Bu gün  unudulmaz müəllimim,  Azərbaycan Dövlət Universitetinin professoru Fərhad Ramazan oğlu Zeynalovun 83 yaşı tamam olur. O, bu yaşın 55 il 3 ay 24 gününü yaşaya bildi. 1929-cu il də dünyanın ən işıqlı günündə, yayın birinci günündə -iyunun 22-də  Ordubadda dünyaya gəldi,1984-cü il payızın ortalarında- oktyabrın 16-da  işinin-gücünün bol vaxtında dünyadan köçdü. Az yaşadı.55 yaş nədir ki..Amma yadda qaldı.Özü də xoş xatirələrlə qaldı.

Fərhad Zeynalov  mənim diplom rəhbərim olub.  Fərhad Zeynalov 1979- cu ildə universitetdə Türkologiya kafedrası  yaratmışdı . Bu, o vaxtkı SSRİ  məkanında yeganə  türkologiya kafedrası idi . O vaxtlar bu adı çəkməyin düşər-düşməzi ola bilərdi:  yerin də qulağı var idi. 30-cu   illərin qorxusu hələ də camaatın yadından çıxmamışdı.Türk sözlərinə, türk həyatına meyil  kimisə siyahıya sala bilərdi. Fərhad Zeynalov belə qorxu-ürküləri , görünür, çox görmüşdü.  O, 1953-1956- cı illərdə  Moskva Dövlət Universitetinin aspiranturasında oxuyarkən cəmiyyətin siyası mühitində tablanmışdı, möhkəmlənmişdi.

 Fərhad müəllim çox tələbkar müəllim idi. Amma  oxumaq istəməyənlər Fərhad müəllimə yol tara bilirdilər.  Kəsiri olan  bir tələbə şair dostumuz bir dəfə  ” Fərhad müəllim, Sizə şeir yazmışam” deyəndə,professor ona xas olmayan soyuqqanlılıqla “şair”in qiymət kitabçasına  “kafi ” qiymət yazdı və təbii ki, heç şeirə də qulaq asmadı. Bu hadisədən sonra fakültədə Fərhad müəllimə şeir yazanların sayı çoxaldı.

 Fərhad müəllim kafedrasına güvəndiyi və elmi  səriştəsinə bələd olduğu gəncləri  cəlb etmişdi.O, yeri düşdükcə mühazirələrində keçmiş  tələbələrinin–Qüdrətin, Elbrusun, Kamilin, Kamalın, Əvəzin, Şaməddinin adını çəkir, bizi  elmə həvəsləndirirdi.

 Əkrəm Əylislinin”Ağaclar və adamlar” əsərində köməkçi nitq hissələri ” mövzusunda kurs işi yazmışdım. Kurs işində  düz 7 yerdə özümdən razı halda, F.Zeynalovun bu mövzuda yazdığı məqalələrdəki fikrə,  mötərizdə adımım və soyadımın baş hərflərini  yazaraq,  fərqli  münasibətimi  bildirmişdim. Tələbə dostum Ələddin Mədinəyev zarafatla dedi ki, ” bu “N.N.” lər (adımın və soyadımın baş hərfləri-N.N.) sənin axırına çıxacaq.  Amma əksinə oldu, elmdə naşılığımı görsə də,Fərhad müəllim ərklə “Sən  diplom işini bizim kaedradan  götür, diplom rəhbərin də özüm olacağam ” dedi. Mən Fərhad müəllimin elmi rəhbərliyi ilə   “Müasir türk dillərində əsası rus və Avropa dillərindən alınmış sözlərdən yaranan fellər ” mövzusunda  diplom işi yazdım.Bu diplom işinə gürö fakültə elmi çurasının qərarına görə mənə   AMEA Nəsimi adına Dilçilik İstitutunun aspiranturasında oxumaq  üçün   gündəriş verdilər.Təşəbbüs kimdən olmuşdu, hələ də bilmirəm. Fərhad müəllim bu barədə mənə bir söz də demədi,ancaq təbrik etdi .

 28 ildir ki, Fərhad müəllim  dunyasını dəyişib.Amma onun yaxşı adı qalıb, türkologiyaya aid sanballı əsərləri qalıb.Onların bir neçəsinin adını çəkmək istəyirəm:  

 1.Türk dillərinin müqayisəli qrammatikası,I və II hissə,Bakı.   1974-1975.

 2.Qədim türk yazılı abidələr.    Bakı.  1980.

 3.”Dastani-Əhməd Hərami- Azərbaycan dilinin ən qədim ədəbi abidəsi (məqalə)  .Bakı,1975.

 4.Türkologiyanın əsasları.   Bakı,1981.

 5.”Kitabi-Dədə Qorqud ,”Bakı.    “Yazıçı”nəşriyyatı,    1983.

                                                        *********************************

Fərhad      Zeynalov müəllimlər müəllimidir  .O, elmimizin qızıl fondunu  zənginləşdirən müəllimlərdəndir.

 

 

Yaş, 200

Yaş, 200.

 Evet,  “Yaş 55” başlıklı yazımızın sizlere pek yansımayan geri dönüşlerini de hesaba katınca, yine bir “yaşlılık hikayesi” demenize fırsat yaratmış olmak istemiyorum.

 Lakin o yazının en güzel geri dönüşlerinden biri de, “yorum” sütununu kullanmamış ama kişisel mail adresime  yazı göndermiş bir arkadaşıma ait idi. Adını kullanmaksızın yazını alıntılamak istiyorum.

 “İzmir’de çocuk olmak. Ben de eksiltemedim yaşamimdan kordonda dolasirken uzatmaya calistigim saclarima imbatin doladigi yosun kokusunu ve kulagima dolan Rodrigonun gitar konçertosunu…Bir de yatacak yerim ve param olmadigi icin gece Basmane Meydaninin banklarinda yatarken duydugum yaşam korkusunu..

 İzmir güzeldir. Yaşam gibi.”

 Hoş değil mi? Asıl hoşluk, benim aynı zamanda  İlk Öğretmen Okulundan sınıf arkadaşım olan bu yazının sahibini, şimdi Dikili’deki yazlığında gitar çalarken düşünmemdir. Hayat bu!

 İnsanoğlunu 200 yaşlarında görmek, hatta düşünüp hayal edebilmek bile mümkün değil. Ama günlük hayatımızda bu yaşta olanlar var. Kimi görkemli bir çınar, kimi çoğu kez bir bina, bir eşya ya da bir kitap.

 Bu yazıda, koleksiyonumun ulaşılabilmiş  en eski kitabına değineceğiz. Belki arada –derede kalmış da, gözden kaçmış bir kitap daha olabilir mi, bilmiyorum.

 200 yaşında bir kitap bu her şeyiyle.

  Önce küçücük; 9.5 x  14.1 cm boyutlarında.  Toplam, 554 sayfa. Sırt kalınlığı da 2.7 cm’dir.Üstelik sırtı devrinin siyah deri ile ciltlenmiş durumda. Kitap ön ve arka kapakları ise kartondan. Ne yazık ki kitabın kapak bilgileri ciltte yer almamaktadır.

 Kitap, iç kapak olduğu tahmin olunan sayfa ile başlamaktadır Taşbaskı.

 Kitaplar içinde bunca eski olmaya yalnızca onlar hak edermişcesine bir kanıyı güçlendirir gibi, Latince.

 Adı, OPERA.

 Yazarı, Demosthenis.

 Baskı yılı, 1812

 Yazar ve kitabı hakkında çeşitli bilgileri ve özellikle yazarının  çetrefilli ve mücadeleci hayatına ilişkin detayları  kolay ulaşılır kaynaklarda bulmak mümkündür.

 Şahiti olmadığımız ve doğrusu okuyamadığımız bir kitap hakkında bizim,  başkaca bir tanıtıcı bilgi vermemiz mümkün değildir.   

 Amacımız 200 yaşında olan bir kitabın yıldönümünü kutlamaktı.  Yaklaşık 2500 yıl önce yaşamış yazarını ve eserini saygıyla anmaktı.

 Yaş 200, hayat onun için devam ediyor.

Köy Eğitmenleri ve 1941-1942 Yılı İstatistikleri

Bu yaz sıcağında,  çok evvelki yılların  Anadolu sıcağını bağırlarında hapsetmiş nice Eğitmenlerimizin bazı istatistiklerine değinerek, onları yad etmek istedik. Kimbilir kaç tane kaldılar, neredeler şimdi? Nerdeler?

 Elleri öpülesi , gönülleri fethedilesi idiler. Ellerini öpen, gönüllerini fetheden oldu mu?

 Elimizdeki kaynağın verilerine göre 1941-1942 öğrenim yılında 6400’ü erkek, 13’ü kadın olmak üzere toplam 6413 Eğitmenimiz hizmet görmektedir.

 Bu erkek Eğitmen mevcudunun 109’u orta ve orta dereceli meslek mektebi mezunu, 1051 adedi, ilkokul mezunu, 571 adedi 3 sınıflı ilkokul mezunu ( Köylerde yer alan ilk okullar H.C)   ve 4669 adedi ise Ulus Okulları ( Millet Mektepleri ) mezunudur.

 Kadın Eğitmen mevcudunun ise 3 adedi ilkokul mezunu, 6 adedi 3 sınıflı ilkokul mezunu ve  4 adedi de Ulus Okulları mezunudur.

 Erkek Eğitmenlerimizin 339 adedi bekar, 5954 adedi evli, 83 adedi dul ve 24 adedi boşanmış eğitmenlerimizdir. ( Dul ve boşanmış tanımlarının hangi kriterlerle birbirlerinden ayrıldığı bilinememektedir H.C)

 Kadın eğitmenlerimizin arasında dul ve boşanmış vasfına sahip olanlara rastlanamamıştır. Bunlardan 7 adedi bekar, 6 adedi ise evli bulunmaktadır.

 Eğitmenlerimizin sahip oldukları çocuk adedine göre tasniflerine dikkat edilecek olunur ise karşımıza ilginç bir tablo çıkmaktadır.Erkek Eğitmenlerimizden 1060 adedinin ı çocuklu, 1347 adedinin 2 çocuklu, 1290 adedinin 3 çocuklu, 835 adedinin 4 çocuklu,485 adedinin 5 çocuklu, 325 adedini ise 6 ve daha fazla çocuklu oldukları ortaya çıkmaktadır. Yukarıda belirttiğimiz 339 bekar eğitmeni ve çocuksuz olan 719 eğitmeni de hesabımıza eklememiz gerekmektedir.

 Kadın eğitmenlerimizin çocuk adedine göz atacak olur isek; bunlardan  3 adedi ı çocuklu, ı adedi 2 çocuklu, 2 adedi çocuksuz olup, 7 adedi de malum edildiği üzere bekar bulunmaktadır.

 Bu bilgiler, 1941-1942 öğretim yılı sonu itibariyle eğitmen ailelerinin nüfusu hakkında da bilgilenmemizi sağlamaktadır. Buna göre, söz konusu yılda toplam 6413 eğitmenimiz , eşleri ve çocuklarıyla birlikte yaklaşık 28.400 adetlik bir aile nüfusu oluşturmaktadır. Bu da her eğitmenin    kendisi dahil ortalama 4,4 kişinin bakımını üstlendiğini ortaya koymaktadır.

  Bu bilgi, birazdan aylık kazançlara ait istatistiki veriler yer aldığında daha büyük bir önem taşıyacaktır.

 Eğitmenlerimizin içinde bulundukları yaş aralıklarına göz atmamız gerektiğinde de farklı bir tablo ile karşılaşmaktayız.

 Erkek eğitmenlerimizin 36 adedi 20 yaşına kadar olan yaş grubu içinde, 2091 adedi 21-30 yaş grubu içinde, 3947 adedi, 41- 50 yaş grubu içinde, 318 adedi 51-65 yaş grubu içinde ve 8 adedi 66 ve daha fazla yaşta olanların bulunduğu grup içinde yer almaktadır. Bakıldığında 41 yaş grubu üzerinde  nisbi olarak da yüzde 66,7’e takabül eden 4273 erkek eğitmenimiz bulunmaktadır.

Kadın eğitmenlerimizin ise 5 adei 20 yaşına kadar olan yaş grubu içinde, 7 adedi 21-30 yaş grubu içinde, 1 adedi de 41-50 yaş grubu içinde yer almaktadır.

 Bu veriler dahilinde söyleyebileceğimiz çeşitli husular bulunmaktadır. Çoğunluğu Millet Mektebi mezunu olan Eğitmenlerimizin orta veya orta üstü yaş grubu içinde olmaları anlaşılabilmektedir. Bu arada unutulmaması gereken diğer husus ise, o yılların zorlu şartlarındaki askerlik sürelerinin uzunluğudur. Bu hem genç nüfusun bulunmasını zorlaştırmakta, hem de asker dönüşü işe alımları ( okuma yazma bilme mecburiyeti sebebiyle) mecburi kılmaktadır.

 Yaş grubu verilerine başka anlamlar yükleyebilecek diğer tasnif grubu da, eğitmenlerimizin hizmet müddetlerine  göre ayrılmalarıdır. Erkek eğitmenlerimizin 6379’u ki yüzde nispetiyle 99.7’si, 1-5 sene hizmeti olan eğitmen grubumuzdur. Geriye kalan 21 eğitmenimiz ise 6-10 sene hizmeti olan eğitmen grubumuza dahil olmaktadır.

 Kadın eğitmenlerimizin tümü,  yani 13 adedi de 1 ila 5 sene arasında  hizmeti bulunan  eğitmenlerdir.

 Eğitmenlerimizin aldıkları aylık ücretler olarak ayrımlarına bakacak olur isek ortaya başka bir tablo çıkmaktadır.

 Erkek eğitmenlerimizin 16 adedi ayda 22.- Lira ücret almakta, 163 adedi ise ayda 20.- Lira ücret almaktadır. Erkek eğitmenlerin 1550 adedi 15 lira, 3388 adedi 12 lira ve 1283 adedi 1o lira aylık ücret almaktadırlar.

 Kadın eğitmenlerimizin ise 9 adedi 15, 4 adedi de 12 Lira ücret alan grub içindedirler.

 Bu veriler dahilinde; yaklaşık 28.400 adedi bulan Eğitmenli Aile Nüfusları için tahsis edilen aylık para miktarının toplam tutarı, 80.531 liradır.Bu miktar üzerinden hesaplanacak olur ise de,  Eğitmen ailesinin her üyesi için  aylık ortalama 2 Lira 75 kuruş pay düşmektedir.

 Bağırlara hapis edilebilen Anadolunun o sıcağına ve  zapt edilemeyen Anadolunun o soğuna karşı  verilen mücadelenin yalın bilgileridir bunlar. Bu gün paylaşılan saadet ve refah, o yılların bu çilekeş Eğitmenleri ve onların beraber oldukları nüfusları üzerine inşa edilmiş ve edilmektedir. Saygıyla , minnetle, yad ile anmak çok mudur?