Türkçe, Latin Harfleriyle İlk Kez 1916 Yılında mı Yazıldı?

Nazim Nasreddinov’un “ Türkische Lesestoffe” başlıklı muhteşem yazısınının içinde yer alan detayları çok iyi değerlendirmek gerekmektedir.

Bunu yapmak için de bazı soruları kendimize sorarak, cevaplarını bulmamız uygun olacaktır.Özellikle metnin Azeri Alfabesiyle yazılmış olması, bazı detayların gözden kaçmasına sebep olabilecek nitelikte gözükmektedir. İşin garip yanına bakınız ki, Türkçe’den bahsederken, başkaca Türkçelerin olduğunu ve bunun da başka cilvelere yol açtığını ifade etmek zorunda kalıyoruz!

Kendimize sorulacak ilk soru, yazımızın başlığında yer alan sorudur: Türkçe, Latin harfleriyle ilk kez 1916 yılında mı yazıldı?

İkinci sorumuz ise; Latin harfli Türkçe kitap ilk olarak  Almanya’nın Leipzig kentinde mi basıldı?

Üçüncü sorumuz; Alman Türkolog Hans Stumme, Türkçe’nin Latin harfleriyle yazımı tartışmaları henüz gündemde bile değilken, kendini niçin bu işe hasretti? diye olmalıdır.

Diğer sorumuz ise, eser 1916 yılında basılmış olabilir ama, eser tam olarak hangi yılda tamamlanmıştır? Hangi yıl çalışmalara başlamıştır? Eğer var ise kaç yıl yayımlanmak üzere bekletilmiştir.? Hans Stumme, bu eserini hazırlarken hangi kaynaklardan yararlanmıştır?

Bizim için  önemli olan diğer konu ise Dr. Halil Fikret’in bu esere olan katkısı nedir? Halil Fikret, yalnızca kitap içinde yeralan  Osmanlıca metinlerin (Arap alfabeli Türkçe)  yazılışı ve tedariki konusunda mı katkı sağlamıştır. Yoksa kendisinin Türk Dili konusu üzerinde  bazı çalışmaları da  mı vardır? Bu iki bilim adamı başka hangi çalışmalar içinde olmuşlardır?

Kitabın yayınlandığı, Otto Harrassowitz yayınevinin benzeri yayınları bulunmakta mıdır? 

Bu ve benzeri sorularla , söz konusu yazıyı irdelemeye çalışmak, hem yazının kolay anlaşılırlığını sağlayacak hem de, asıl konumuz  kitabın, önemini ortaya çıkaracaktır.

Öyle ya; 1926’da  Bakü’de toplanan Türkologlar Kongresi tüm Türki dillerin Latin alfabesi ile yazılmasına karar almış, 1929’lu yıllarda geliştirilen Ortak Türk Alfabesi, ufak farklılıklarla 1930’lu yıllarda  Sovyetler Birliği’ndeki Türki halklar tarafından kullanılmaya başlanmış ve de ancak 1 Kasım 1928 yılında Türkiye Cumhuriyetinde kullanıma başlanmış iken; 1916 tarihinde bu kitabın yazılmış olaması ilginç değil midir?

İlginçlikten de öte tarihi bir vaka değil midir?

Dr. Halil Fikret’in ne kadar büyük bir ilim adamı olduğunu bir kez daha ortaya koymaz mı? Onun yalnızca  terbiyevi ve edebi yanını değil, aynı zamanda Türkiyatçı yanını da görmemiz gerektiğini sorgulamaz mı?

 Nazim Nasreddinov’un bu çok değerli yazısı, Türk ilim adamlarının yeni araştırmalara yönelmeleri konusunda da bir irfan ışığı olacaktır.

 Türk ilim adamlarının bu yazıya bu konuda ilgi göstermeleri büyük önem taşımaktadır.

“Ah ,o kızıl güllerinin

                                    kokusu bana esse,

                                    ah, beyaz camilerinin

                                    buhuru  bana gelse!

                                    lakin buraya gelemez

                                    senden o şirin koku,

                                    zira denizlere  sürer

                                    rüzgarların ordusu.”

3 thoughts on “Türkçe, Latin Harfleriyle İlk Kez 1916 Yılında mı Yazıldı?

  1. Oxudum, bəyəmdim, sevindim,çox xoşuma dəldi.Mənim yazılarımı yüksək qiymətləndirdiyiniz üşün Sızə təşəkkür edirəm.
    Yenə də Halil Fikret,…” adlı yazımı aldınızmı?
    Lütfən cavab verin. Bu yazını gecə saat 3:16- dan başlayaraq, 3-4 dəfə göndərmişəm. Hiss etdim ki, çatmadı. Yenidən bu gün 12-də göndərdim.

    Nazim Nəsrəddinov.
    Bakı,07.012.2011
    s.12:47

  2. Nazim Nasredinov’dan ALINTI:

    Yenə də Halil Fikrət, yenə də “TÜRKİSCHE LESESTOFFE…, yenə də Hans Stumme

    Əziz dost,salam! Keçən məktubumda Hans Stumme və Halil Fikrətin 1916-cı ildə çap etdirdikləri “TÜRKİSCHE LESESTOFFE” əsərində bir türk askerinin 18 KANUN ƏVVƏL 1915- CI İLDƏ Anafortadan anasına göndərdiyi maraqlı bir məktubdan da söz açmışdım.Anasının,karısının,oğlu Osmanın həyatı naminə özünü Vətən yolunda fəda etməyə hazır olan Mustafanın anasına yazdığı məktubda bugünümüz üçün çox faydalı,çox qiymətli fikirlər var.
    Mən bu məktubu “epistolyar üslubda yazılmış,dünya ədəbiyyatında , bəlkə də, analoqu olmayan bədii nəsr nümunəsi ” kimi qiymətləndirmişdim.
    Bu fikri yazandan sonra bir az tərəddüd etdim.Öz-özümə düşündüm ki, bəlkə mən səhv eləmişəm,hissə qapılmışam.İstədim ki, yazdıqlarımı pozam, sonra “Məktub”u dönə-dönə oxudum Yox, yanılmamışdım.”Məktub” ,doğrudan da, dəyərli əsərdir, bu mövzuda yazılmış, vətənpərvərlik eşqi ilə yoğrulmuş əsərdir. Maraqlıdır, Mustafa yazıçı təxəyyülünün məhsuludur, proobrazdır, yoxsa real , adı,soyadı məlum olan fədakar türk askeridir. Hər halda bunu öyrənmək lazımdır,işin sonuna qədər araşdırma aparılmalıdır.
    Mən “Türkische lesestoffe….” əsərinin meydana çıxmasında ən birinci xidmət kimi alman afrikanşünası və şərqşünası Hans Stummeni yüksək qiymətləndirirəm. Əgər H.Stumme olmasaydı , Halil Fikrət bu kitabı, bəlkə də, çap etdirə bilməzdi. Əlbəttə, kitabın çap olunmasında H.Stummenin nüfuzu mühüm rol oynamışdır.Amma,söz yox ki, kitabın əksər hissəsini, bəlkə də , hamısını tərbiyə doktoru olmağa hazırlaşan 23 yaşlı Halıl Fikrət yazmışdır. Mənim buna heç bir şübhəm yoxdur.
    Kitabdakı latın hərfləri əllə yazılmışdır.Yazı nümunələrinin haradan götürüldüyü çox maraqlıdır? Maraqlı bir cəhət də odur ki,yazı mətnlərinin cüt səhifələri ərəb hərflərı, tək səhifələri isə (4,6,8,10,12,14,16,18,20,22,24,26,28,30 ) müəlliflərin özlərinin latın qrafikasına uyğunlaşdırdıqları hərflərlə yazılmışdır. Əsərin ön sözü alman dilindədir. Əsərdə onun tərcüməsi verilməmişdir.
    Mənə elə gəlir ki,bu hissəni tərcümə edib oxucu və tədqiqatçılara ayrıca təqdim etmək çox faydalı ola bilərdi.Burada Halil Fikrətin mütaliə dairəsinə daxil olan bir neçə yazıçı və şairin, onların iri həcmli əsər və toplularının adı çəkilir, tədqiqatçı üçün maraqlı közərtilər və işıqlar görünür.”Ön söz”də ( VORBEMERKUNG-da ) Hans Stumme -nin Şərq ədəbiyyatına maraqlı münasibəti də aydın hiss olunur.
    Dərsliyin 2-ci və 3-cü səhifələri ərəb əlifbasının yazı qaydalarına , 4-cü səhifəsi isə heca və cözlərə aid edilmlşdir.
    “Çanak-kala məktubu”nu stomatoloq oğlum Rəsulun texniki köməkliyi ilə Sizə göndərmişəm. Bu “Məktub” əsərin 26-31- səhifələrində yerləşdirilmişdir.

    P.S.”TÜRKISCHE LESESTOFFE…”əsəri haqqında daha böyük yazı hazırlamaq fikrində idim.Siz məni tələsdirdiniz.Sağlıq olsun!
    Halil Fikrətin 1926- cı ildə Bakıda çıxan 2 cildlik kitabı haqqında geniş bir yazı hazırlayıram Göndərdiyim şəkillərdən istifadə edə bilərsiniz.

    Hörmət və sayğılarla,

    Nazim Nəsrəddinov, Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi,

    Təhsil Nazirliyinin Elmi-Metodiki Şurasının Azərbaycan dili və ədəbiyyat bölməsinin üzvü, türkoloq.

    Bakı, 06.12.2011 s.03:15

    —————-

    —————-
    Yanıtla Yönlendir

    Yanıtla veya Yönlendir için burayı tıklayın
    nazim_47@mail.ru
    nazim_47@mail.ru

    Ayrıntıları göster

    %94 dolu
    7655 MB kotanızın 7225 MB kadarını kullanıyorsunuz.©2011 Google – Şartlar ve Gizlilik
    Buzz’ı devre dışı bırakSon hesap etkinliği: 13 saat önce
    AyrıntılarBir yeni iletiniz var.

  3. Bu değerli yazılar için ayni okulda çaliştiğim sayın Nasreddinov hocamizi tebrik ederim. Umarim araştirmacilarimiz bir fondan da yararlanarak bu konuyu araştirirlar. İlerde aynı alfabeyi kullanabilme ve Azerbaycan”da Türkiye Türkçe”si filmlerin üzerine dublaj uygulanmaması dileğiyle…

Bir Cevap Yazın